Harige monsters, stinkende reuzen

Met monsters proberen zowel de Disney-studio als concurrent DreamWorks het publiek te winnen voor computeranimatiefilms. Michiel van Nieuwstadt over de wereld van Shrek en, sinds deze week, Monsters, Inc.

Goedaardige computergorilla's zijn in de bioscoop zo populair dat King Kong er jaloers van zou worden. Een stinkende groene boeman maakte afgelopen najaar de baas van Walt Disney belachelijk in Shrek, een lange animatiefilm van de DreamWorks studio's, Disneys grootste concurrent.

Disneys antwoord is sinds woensdag in de bioscopen te zien: een groot, blauwbehaard monster met de naam Sulley, dat de hoofdrol speelt in de avondvullende computeranimatiefilm Monsters, Inc.

De gelijkenis tussen de hoofdrolspelers in Shrek en Monsters, de succesvolste animatiefilms van de laatste tijd, is geen toeval. De fimstudio's van Disney en DreamWorks houden elkaar angstvallig in de gaten en proberen elkaar steeds te overtroeven.

Drie jaar geleden dacht niemand aan gorilla's. Toen probeerden de rivaliserende animatiemakers elkaar de loef af te steken met insecten. DreamWorks en Disney kwamen kort na elkaar met Antz en A Bug's Life (Een luizenleven), beide avondvullende computeranimatiefilms met mieren in de hoofdrol. Disney riep zelfs dat DreamWorks het idee voor de film gestolen had.

Dat was niet verbazingwekkend, want Jeffrey Katzenberg verliet in 1994 met ruzie de Disney-studio's nadat hij als kandidaat voor het voorzitterschap was gepasseerd. Met regisseur Steven Spielberg en muziekgoeroe David Geffen (betrokken bij het succes van bands als de Eagles en Nirvana) begon hij de ambitieuze filmmaatschappij DreamWorks. Spielberg had al ervaring met monsters en computeranimatie, in zijn dinosauriërsfilm Jurassic Park (1993) bijvoorbeeld.

Monsters, voorwereldlijk of niet, zijn allang een bron van inspiratie voor filmers. In The Lost World (1925) moesten flexibele replica's van dinosauriërs voor elk shot nog een stapje worden verzet om beweging te suggereren. King Kong veroverde de bioscoop in 1933. Maar pas met hulp van de computer kunnen de filmakers echt los, wat bijvoorbeeld resulteerde in het bekkentrekkende watermonster uit The Abyss (1989) en de bedreigende metalen robot in Terminator 2 (1991).

Inmiddels is het nabootsen op de computer van de reptielachtige huid van een prehistorisch monster een fluitje van een cent. En ook de plastic buitenkant van een pop is makkelijk te animeren: In Toy Story bracht Disneys computeranimatie-partner Pixar (ook verantwoordelijk voor Monsters, Inc.) plastic speelgoed tot leven. Met groot succes.

GROTE HARIGE BEESTEN

In Monsters, Inc. waait de weelderige vacht van Sulley een film lang over het scherm. Disney-partner Pixar, het creatieve brein achter de film, vertelt aan wie het horen wil dat de kleine drie miljoen haren van deze gorilla met drakenstaart afzonderlijk bewegen dankzij een vernuftig computerprogramma. ,,Mensen hebben al miljoenen jaren te maken met grote harige beesten'', doceerde Pixar-oprichter Steve Jobs vorig jaar in Los Angeles Times. Jobs' boodschap: onze zintuigen laten zich niet zo maar door een harig en ooit levensgevaarlijk nepbeest om de tuin leiden, maar het lijkt Pixar deze keer wel gelukt.

Sulley kan mooi stampen en zijn haren wapperen overtuigend in een sneeuwstorm. Maar de computeranimators moeten nog steeds werken met beperkingen. Zo lukt het nog steeds niet geloofwaardige mensen te maken. De Japanse computerspelletjesmaker Square maakte vorig jaar de peperdure film Final Fantasy. Na drie decennia van ontwikkeling aan menselijke computerfiguren golfden de haren van de vrouwelijke held Aki Ross ,,als in een shampoo-reclame'', aldus een Britse criticus.

Maar de film flopte. Producent Square besloot het filmmaken maar meteen op te geven. ,,Mensen schrikken een beetje terug voor dat soort levensechte karakters'', zegt Piet Kroon, een Nederlandse animatiemaker die de afgelopen maanden lid was van het storyteam van Shrek II. ,,Het lijkt alsof er een echt mens opgesloten zit in de huid van zo'n personage. Computergeanimeerde mensen zijn te stijf en te saai om aan te zien. Een close-up van het hoofd van Al Pacino boeit makkelijk een minuut. Een close-up van een computeranimatie mens niet.''

Monsters worden dankzij nieuwe computeranimatie technieken niet minder, maar juist meer geloofwaardig. Ze zijn dus uitstekend geschikt voor concurrerende studio's om elkaar de ogen mee uit te steken.

Het succes van Pixars eerste Toy Storyfilm zette concurrent DreamWorks ertoe aan zelf technologie op het gebied van de computeranimatie in huis te halen. Dankzij de overname van het bedrijf PDI werd Shrek technisch mogelijk.

Maar het was concurrent Disney die DreamWorks ongewild iets veel belangrijkers cadeau gaf: een mooie verhaallijn. De rode draad in Shrek is de frustratie van DreamWorks-oprichter Jeffrey Katzenberg over zijn vertrek bij Disney. Het script voor Shrek begon pas te leven nadat de eerste versie in de prullenbak was verdwenen en een radicale keuze werd gemaakt voor een persiflage op Disney. De film begint als figuren uit bekende Disneyfilms zoals Sneeuwwitje en de zeven dwergen de rust verstoren in het moeras waar Shrek woont. De kleine Lord Farquaad, de slechterik in de film, is een onmiskenbare knipoog naar de huidige Disney-topman Michael Eisner, iemand die door Katzenberg eens is getypeerd als ,,een kleine dwerg''.

Anders dan Shrek, waarvan de figuren ontleend zijn aan een kinderboek van William Steig, moesten de makers van Monsters hun verhaal van de grond af opbouwen. Pixar kwam pas na vele omzwervingen uit op Sulley en zijn vriend Mike (een lopende groene oogbal) als doodgewone monsters die hard moeten werken voor de kost. Sulley's taak is kinderen aan het schrikken maken. Schreeuwen en schaterlachen van kinderen leveren elektriciteit in zijn stad Monstropolis.

Hoewel sterk verschillend van Shrek is ook dit verhaal te interpreteren als een persiflage, een toespeling op de filmstudio zelf. De filmmakers van Pixar voorzien immers net als Sulley en Mike in hun levensonderhoud door kinderen te laten schreeuwen of lachen. En misschien kampen ze ook wel met dezelfde problemen: ,,Die kinderen van tegenwoordig, ze zijn nauwelijk meer bang te maken'', verzucht Sulley's baas Randall Boggs, een veelogig monster met acht krabbenpoten. Dáárom kampt Monstropolis met een energietekort.

`KINDERFILM'

Net als Sulley en Mike in Monsters moet Disney op zoek naar nieuwe manieren om kinderen aan zich te binden. Dat lukt soms, maar Disney oogstte in het afgelopen jaar ook faliekante missers. Atlantis bijvoorbeeld, een tekenfilm over een zoektocht naar deze verloren stad, kon als familiefilm niet in de schaduw staan van Lord of The Rings en Harry Potter.

Shrek was in de VS een doorslaand succes onder kinderen en volwassenen. In Nederland was dat minder het geval. Volgens distribiteur United International Pictures komt dat doordat de film hier in twee talen op de markt is gebracht. ,,Een Nederlands gesproken tekenfilm krijgt van het publiek het predikaat kinderfilm'', zegt een woordvoerder. ,,Voor onze eigenlijke doelgroep, 13-24 jaar, is zo'n film dan niet stoer of hip genoeg meer.''

Met Monsters en Co, zoals de Nederlandse titel luidt, wedt Disney opnieuw op beide marktsegmenten, maar het blijft de vraag of Nederlandse volwassenen dit keer wel naar de bioscoop zullen stromen. ,,Monsters is meer dan Shrek een kinderfilm'', zegt de Nederlandse animatiemaker Daan Jippes

De animatiedivisie van Disney blijft vooralsnog drijven op enkele succesvolle bioscoopfilms, maar toch vooral op de vele opvolgers op video van geheide kassuccessen. Een nieuwe versie van Sneeuwwitje en de Zeven Dwergen (1937) is een doorslaand succes op dvd en video. Lion King 3 is in de maak .

Daan Jippes werkte aan de storyboards van Disneys Alladin, Lion King 2 en Mulan, maar komt binnenkort terug naar Nederland, omdat er in de VS niet genoeg werk meer voor hem is. ,,Computeranimatie is populair, maar de avondvullende tekenfilm ligt praktisch op zijn gat'', zegt hij. ,,Video's hebben tenminste een vast en voorspelbaar publiek, dat is voor Disney makkelijker en veiliger.''

En waarop zou Disney in deze moeilijke tijden anders moeten inzetten dan op nieuwe monsters? Lilo & Stitch, de nieuwste grote film die Disney komende zomer in de bioscoop wil brengen gaat over een Hawaïaans meisje dat vriendschap sluit met een buitenaards wezen. Disney-partner Pixar werkt aan Finding Nemo (2003), een computeranimatie over een vis die wordt ontvoerd van het koraalrif dat zijn thuis is. Het zal nauwelijks verrassen dat ook DreamWorks onder water wil duiken. ,,Ze werken aan iets met haaien'', zegt Piet Kroon. Onder de waterspiegel kan de computer weer een eigen wereld creëren. Als kijkers daar een zeemonster ontmoeten, dan zullen ze hun ogen wel moeten geloven.

Disneys `Monsters, Inc.' (Nederlands: `Monsters en Co') draait sinds deze week in 114 bioscopen. DreamWorks heeft deze week `Shrek' op dvd uitgebracht.