Bovenwereld raakt onderwereld

Al weken lang worden we overspoeld met nieuws over een voor onmogelijk gehouden mentaliteit van ogenschijnlijk nette mensen, die geld maken door over lijken te gaan. Tot het misgaat. Maar daar liggen de daders niet wakker van, want de straf die de maatschappij eventueel oplegt, staat in geen verhouding tot de opbrengst.

Zelfs een slechte advocaat sleept er al 240 uur werkstraf uit als bejaardenverzorger in het tehuis van je oude moeder, wat een welkome afwisseling is met je jachtige bestaan als geldmaker. Even uitblazen en de tijd nemen om nieuwe ideeën te bedenken. Een handige advocaat ontdekt een vormfout, of regelt in stilte een voordelige schikking. Je bent zo weer vrij man en voor de buitenwereld van alle blaam gezuiverd.

Misdaad en het brutaal overtreden van de wet en regels lonen dus. Je hoeft ook niet bang te zijn dat iedereen je na ontdekking met de nek aankijkt. Sommige zakkenvullers worden tot in de hoogste kringen uitgenodigd. Tot nu toe was de overheid bang dat de georganiseerde onderwereld door zou dringen in de bovenwereld om daar de zaken over te nemen. Die vrees lijkt achterhaald, want de (top)mannen in de bovenwereld lijken steeds meer op een witteboordenmaffia. De onderwereld moet eigenlijk bang zijn dat de bovenwereld de lucratieve, schone zaken overneemt en de zware jongens de vuile, risicovolle klussen laat opknappen.

Neem het schandaal rond het failliete Amerikaanse energiebedrijf Enron, waarin de huisaccountant een bedenkelijke rol speelde. Of de Amerikaanse valutahandelaar van een Ierse bank, die zo'n 750 miljoen dollar vergokte. Ook in Nederland weten we van wanten. Denk aan de beursintroductie van World Online, waardoor beleggers miljarden guldens verloren. Meer recent het gesjoemel met rijkssubsidies en buitenlandse studenten door zes hogescholen. Het geknoei met subsidies van het Europees Sociaal Fonds door werkgelegenheidsprojecten. De bouwfraude.

Als consument moet je dus goed op je tellen passen. Een filosoof omschreef dit verschijnsel ooit zo. 'Vroeger werd een dwaas snel van zijn geld afgeholpen, tegenwoordig overkomt het iedereen. Niet door struikrovers, maar door beschaafde, goed opgeleide mannen en vrouwen die schermen met belastingvoordelen en rendementen van twee cijfers op bijvoorbeeld deelnemingen in houtplantages in verre, warme landen.' Mensen blijven tegen beter weten in de financiële sprookjes geloven, blijkt uit reacties van lezers. Ze zijn moeilijk te stoppen, en zelfs een beetje boos als je ze voorhoudt dat verleidelijke aanbiedingen uitsluitend en alleen bedoeld zijn om de verkopers aan een goed belegde boterham te helpen. Wanneer deelnemers jaren later komen klagen over een tegenvallend resultaat, zijn die vogels allang gevlogen, naar een ver, warm land.

De slachtoffers klagen dan over het gebrek aan toezicht in Nederland: oplichters kunnen te lang en ongestoord hun gang gaan. Daar zit iets in. De toezichthouders zijn wel actief, maar je merkt er in het openbaar weinig van. De introductie van de financiële bijsluiter op 1 juli kan daarin verandering brengen. Je moet als consument bijvoorbeeld nooit in zee gaan met een verkoper die geen bijsluiter kan of wil tonen.

Overigens bekijken de toezichthouders en andere instanties momenteel wel de sector van de tientallen (teak)houtbeleggingen die nergens geregistreerd staan om zo de controles te ontwijken. Daarbij zijn een aantal delicten aan het licht gekomen, zoals oplichting, verduistering en valsheid in geschrifte. Wie na wil gaan of de aanbieder van een groene belegging geregistreerd staat of een prospectus heeft gedeponeerd, kan terecht bij de Nederlandse Bank (www.dnb.nl) of de STE (www.ste.nl).

Tot slot nog een curieus fenomeen. Philips leed in 2001 een recordverlies van 2,6 miljard euro, tegen een recordwinst over het jaar 2000. Dat zegt toch iets over de capaciteiten van de zittende bestuurders en hun voorgangers. Trekken ze daaruit de consequenties? Nee, integendeel. De financiële man Jan Hommen gaat binnenkort zijn opties verzilveren en verdient daar 10 miljoen euro mee. Daar staat je verstand bij stil. Zo'n bedrijf kan je als belegger toch niet serieus nemen. En je hoort de zware jongens vol bewondering en jaloezie tandenknarsen.