Rusland verdient het, Moskou geeft het uit

Een nieuwe middenklasse is het grote doel van elke Russische hervormer. Die ontstaat nu, en wil van het leven genieten. Bowlingbanen, dure boutiques, koffieshops en winkelcentra schieten uit de grond. Belasting betalen staat minder hoog op de agenda, ondanks oproepen van de staat: `Kom nu uit de schaduw'.

`Kosmisch bowlen' is het helemaal in Moskou. Goed voor de score kan het niet zijn: bowlen bij blacklight en een dreunende housebeat. De banen zijn versierd met fluorescerende graffiti, een veejay tovert dia's van supermodellen op de muren. Een verdieping lager klinkt slechts het bedaagde gerommel van bowlingballen: daar spelen de families achter halve liters bier of, wat modieuzer, sake en sushi. Hun kinderen leven zich uit op spelcomputers.

Als het casino het symbool was van de nieuwe Rus, dan is de bowlinghal het symbool van Moskous nieuwe bourgeoisie. Dmitri Belenov leidt ons trots rond in zijn pretpaleis. Van buiten is het een vervallen pakhuis, binnen openbaren zich drie enorme hallen met veertig bowlingbanen, drie bars, drie restaurants, rijen spelcomputers, 24 poolbiljarten en vip-rooms met snookertafels. ,,Onze doorsneeklant is een middenmanager van een bank met een salaris van achthonderd tot 2.200 dollar. Op een avond geeft hij hier vijftig tot zeventig dollar uit'', zegt Belenov.

Cosmik was de tweede bowlinghal die in Moskou zijn deuren opende. Dat was op 20 mei 1998, drie maanden voordat de roebelcrisis toesloeg. Dat was de nekslag voor Moskous modieuze middenklasse, zo leek het: de klasse van kleine zakenlieden, managers, juristen, IT'ers, accountants en reclamemakers die uit de as van de Sovjet-Unie was herrezen. De doelgroep van Cosmik, kortom. Het werd stil in de bowlingshal. ,,Ik kan u niet uitleggen hoe we dat eerste halfjaar hebben overleefd'', zegt Belenov.

Maar de bowling-rage zette door en de berichten over de dood van de middenklasse bleken sterk overdreven. Bijna vier jaar na de opening van Cosmik telt Moskou bijna vijftig bowlinghallen. ,,De markt is verzadigd'', zegt Belenov spijtig. ,,De tijd dat je bij ons vijf dagen van tevoren een baan moest reserveren, is voorbij.'' Dus is Belenov creatief: een bowlingmiddag voor huisvrouwen of een studentenuurtje met gratis cola en frites. En wie na één uur 's nachts wil bowlen, krijgt als bonus een fles Sovjetchampagne.

Moskou consumeert weer, en met overgave. Stond 2001 voor het Westen in het teken van stagnatie en recessie, in Rusland ging alles naar wens. Na 8,3 procent groei in 2000 boekte de economie in 2001 opnieuw een keurige 5,5 procent. De Russische aandelenbeurs steeg met 60 procent, het besteedbare inkomen met ruim 9 procent.

Rusland verdient het, Moskou geeft het uit. Hier hebben alle staatsorganen, banken en bedrijven hun hoofdkwartier, hier betalen ze belasting. De hoofdstad staat garant voor bijna eenderde van Ruslands consumptieve uitgaven. Met een gemiddeld maandsalaris van 500 dollar verdient de Moskoviet vijf keer zoveel als een inwoner van Ruslands tweede stad, Sint Petersburg.

Die welvaart is zichtbaar. Moskou's brede boulevards zijn volledig dichtgeslibd. De stad telt drie miljoen auto's, hun aantal groeit jaarlijks met 300.000. Datsjaparken en dorpen in de groene ring rondom Moskou veranderen langzaam en zonder planning in een suburbia. Want als de Sovjetmens in grauwe flats van negen, twaalf of twintig verdiepingen woonde, prefereert Moskous bourgeoisie een vrijstaande woning in het groen, net als zijn westerse tegenhanger.

In Moskou zelf slaat de bouwdrift toe: rondom het centrum verrijzen kantoorgebouwen, woontorens en winkelcentra. Zelfs het Proletariërsplein, de uitgang naar het arme en vervuilde zuidoosten, blijft niet onberoerd. In één jaar heeft het slonzige warenhuis Oenivermag 23 plaatsgemaakt voor een cosmeticapaleis en kwam er een `American Bar en Grill' van aluminium en rookglas. In een gapende bouwput waar sinds Gorbatsjov niets meer was gebeurd, worden nu heipalen in de grond geslagen voor een woontoren van twintig verdiepingen met winkels.

In de Coffee-Inn aan de Tverskaja zetten de klanten al om vijf uur 's middags de eerste tango in. Ze dansen hier niet op wodka, maar op cappuccino, espresso of hooguit een biertje. Koffie is de nieuwe mode in theeland Rusland, koffieshops zijn een onderdeel van de zich snel uitbreidende infrastructuur voor de middenklasse: bowlinghallen, fastfoodketens, eetcafés en fitnessclubs. Groeit er nu echt een bourgeoisie op de ruïnes van de Sovjet-Unie?

Een nieuwe middenklasse is het grote doel van elke Russische hervormer. Het democratische Rusland moet op een bourgeoisie leunen, en op haar veronderstelde mentaliteit: initiatief, ijver, gematigdheid, degelijkheid, toekomstgerichtheid. De markthervormingen bereikten aanvankelijk het tegendeel: de Sovjet-middenklasse van goed opgeleide en redelijk betaalde ingenieurs, leraren en dokters verzonk in het proletariaat, spaargeld smolt weg door hyperinflatie. ,,Marx had ongelijk over het communisme, maar gelijk over het kapitalisme'', zo was het gezegde. De wereld verbaasde zich daarna over de `nieuwe Rus': de elite van maffiosi, slimme jongens, sovjetmanagers en corrupte bureaucraten die zich verrijkten aan malafide privatiseringen. Hun mentaliteit was die van de nouveaux riches die bang zijn dat elke dag hun laatste kan zijn. Nieuwe Russen en yuppies. ,,Moskou, dat is honderduizend steenrijken en tien miljoen armoedzaaiers'', vertelde collega's mij hier bij aankomst.

Minder aandacht is er voor de middenklasse die in hun schaduw groeide. Want nieuwe Russen en yuppies verklaren wellicht de snelle opkomst van Gucci-winkeltjes, sushibars en nachtclubs, maar niet de huidige bouwexplosie van winkelcentra, supermarkten en hypermarkten in de buitenwijken. Alleen vorig jaar kreeg Moskou er 525.000 vierkante meter `beschaafde' winkelruimte bij, 130 voetbalvelden en anderhalf keer het bestaande aanbod. Moskou heeft relatief nog weinig winkelruimte: 35 vierkante meter per inwoner, tegen 259 in Warschau, 367 in Brussel en 491 in Madrid.

En `beschaafd' is die winkelruimte maar ten dele. Veelal betreft het `prodoekti', winkeltjes waar de klant eerst prijzen moet opschrijven, dan in een lange rij staat voor een grofgebekte kassadame en daarna pas de boodschappen meekrijgt.

De Moskoviet haalt nog altijd tweederde van zijn aankopen bij kiosken en op markten. ,,Alles op de markt is vers en van goede kwaliteit'', meent Natasja Ivanova, een lerares Russisch. ,,Supermarkten zijn kil en anoniem, het voedsel is onnatuurlijk.'' Bij het vrijgeven van de prijzen en de straathandel veranderde Moskou in 1992 tijdelijk in een openluchtbazaar en stonden mondaine boulevards van kop tot staart vol handelaartjes. De kiosk was het volgende stadium, hokjes van hout en glas. In 1995 stonden al veertigduizend kiosken schouder aan schouder in de Moskouse metrogangen. Periodiek werd er een rijtje opgeblazen als maffiagroepen twistten om beschermingsgeld. In 1996 verklaarde burgemeester Loezjkov de kiosken de oorlog: ze pasten niet in zijn visie van een modern Moskou. Inmiddels is hun aantal terug naar vijfduizend. Van de 190 openluchtmarkten worden er 106 het centrum uitgedreven, de overdekte hallen in.

De toekomst is aan de supermarkten en het winkelcentrum. Een halve kilometer van elk huis een supermarkt, twintig minuten vanaf elk huis een winkelcentrum: zo heeft de stad het verordonneerd. En nu internationale winkelketens interesse krijgen, lijkt dat niet langer een luchtkasteel. De Turkse Ramstore-keten heeft twee hypermarkten geopend en wil er uiteindelijk tien: marktanalisten zien in Moskou ruimte voor zestig hypermarkten. De gevestigde namen zijn het Turkse Ramenka, het Zweedse Ikea, het Finse Stockman, de Russische ketens Perekrjostok, Sedmoj Kontinent en Kopejka, nieuwelingen zijn het Franse Auchan en het Duitse Metro Cash & Carry. Omdat bouwgrond in het centrum schaars is, overweegt Moskou alle treinstations en industrie uit het centrum naar de periferie te verplaatsen, waardoor miljoenen vierkante meters bouwgrond vrijkomen.

Kan de Moskouse middenklasse die weelde dragen? Onderzoeksbureau Comcon denkt van wel. Vanaf 2000 onderzoekt het jaarlijks de middenklasse. ,,Onze definitie is simpel'', zegt Masja Vakatova van Comcon. ,,De middenklasse begint waar basisproblemen zoals eten, wonen, kleding en huur zijn opgelost. Een middenklasser kan nadenken over de aanschaf van nieuwe meubels, een auto, een vakantie. Hij heeft een keus.''

Comcon heeft berekend dat de Russische middenklasse momenteel 9,5 procent van de totale Russische stadsbevolking vormt – naar westerse maatstaven onbeduidend. Vakatova: ,,Maar Rusland staat er ook niet wanhopig voor. In Portugal blijkt uit eenzelfde onderzoek dat de middengroep 14 procent bedraagt.'' In Moskou betreft het bijna 20 procent van de bevolking, 1,2 miljoen Moskovieten. Het laagste segment van die middenklasse, 55 procent, heeft een inkomen van 400 tot 600 dollar, de middengroep (37 procent) 600 tot 1.400 dollar, de hoogste acht procent 1.400 tot 2.200 dollar.

,,Moskou is het Oost-Europa van vijf jaar geleden'', zegt vertegenwoordiger Willem Schmidt van Koopman International BV. ,,Een heel snel groeiende markt.''Hij weet waarover hij praat: voor 1989 vertegenwoordigde hij Oost-Duitse bedrijven in Nederland, daarna bouwde hij aan Koopmans distributienet in het voormalige Oostblok. Als enig Nederlands bedrijf staat Koopman vandaag op de Consumexpo van Moskou: zes enorme hallen met schoenen, kleding, keukengerei, interieur. Koopman moet het hebben van de lagere middenklasse. Schmidt maakt een weids gebaar naar zijn koopwaar. ,,Dit is onze omzet. Een peper-en-zout stelletje, een haarborsteltje, een kandelaartje, een tuinkabouter.''

Standplaatsen op de Moskouse Consumexpo zijn de duurste in Europa, maar het is de prijs het waard. ,,Wie nu nog wegblijft, vist achter het net'', denkt Schmidt. ,,In 1996 stond ik voor het eerst op een Russische beurs. Een halflege hal, rechts van me ingevroren vlees, links lingerie voor nachtclubs met elke halfuur een striptease. De handel in Moskou was van het niveau marktstalletje-parasolletje. Zes jaar later zijn zelfs de tussenhandelaren al aan het verdwijnen en doen we direct zaken met grote ketens als Ramstore en Kopejka.'' Koopman overweegt nu een showroom in Moskou te openen. ,,Dan hoeven we onze Russische klanten niet steeds naar Amsterdam te vliegen en daar te verwennen.''

Medio december opende Ikea zijn tweede winkel in Moskou. Het was een bitter koude dag, toch kwamen 45.000 Moskovieten af op de koopjes. Voor de ingang wachtten ze drie uur in de sneeuwstorm, klanten parkeerden hun auto's plompverloren op de Moskouse ring en veroorzaakten files van zestien uur. Voor de pendelbussen tussen metrostation Tjopli Stan en Ikea-2 stond zo'n lange rij, dat niemand meer uit de metrostellen kon stappen. Een lang lint Moskovieten ploegde vijf kilometer door de besneeuwde velden naar het land van Billy en Björn.

Consumeren met overgave. Sociologe Olga Krisjtanovskaja betwijfelt of Rusland ooit een `westerse' middenklasse zal produceren. Ruslands nieuwe bourgeoisie neigt tot ,,frivole luxe, een totaal gebrek aan vertrouwen in de toekomst, een hysterische dorst naar amusement, de wil om extreme risico's te nemen, en een organische afkeer van de gulden middenweg'', schreef ze eerder. De enige groep met de waarden die tegemoetkomen aan het westerse ideaal zijn de resten van de sovjetmiddenklasse, verpauperde leraren, dokters en ingenieurs. Maar zo gauw een Rus voldoende geld verdient, gedraagt hij zich als een nieuwe Rus. ,,Het is onze hang naar het extreme en irrationele'', zegt Krisjtanovskaja. ,,De middenklasse kan niet het fundament van deze samenleving zijn.''

De gegevens van bureau Comcon ondersteunen haar mening ten dele. Enerzijds leeft de Russische bourgeoisie gematigder dan de gemiddelde Rus. Zij werkt een uur langer dan het nationale gemiddelde van 6,5 uur, legt geld opzij voor vakanties, drinkt eerder bier dan wodka. Anderzijds heeft zij een sterke voorkeur voor dure luxewaren en is zij hondstrouw aan prestigieuze merken. De Russische middenklasse staat onverschillig tegenover het verleden, de wet en de politiek, wantrouwt de roebel en de banken. Belastingen ontduikt zij waar mogelijk, dreigende billboards van de overheid ten spijt – `Kom NU uit de schaduw'.

Als afzetmarkt maakt dat de Russische middenklasse des te interessanter. ,,Het Moskouse inkomen van 500 dollar lijkt weinig'', zegt directeur Lennart Dahlgren van Ikea-Rusland. ,,Maar er gaat geen belasting van af. Woonlasten, onderwijs en energie zijn gesubsidieerd en kosten nog geen tien procent van het inkomen.'' Dahlgren kijkt uit over het enorm parkeerterrein van Ikea. Dagelijks telt hij de auto's om zijn dagomzet te schatten. ,,Ziet u: nauwelijks zwarte Mercedessen, maar Lada's en tweedehands Volkswagens. Gewone Moskouse gezinnen. Toen ik begon, hoorde ik dat Rusland alleen nieuwe Russen heeft. Die willen bronzen beelden en gouden badkranen, geen Ikea.'' Toch staat Ikea-Moskou na twee jaar al in de toptien van best verkopende winkels. ,,Andere toppers – Londen, Düsseldorf – deden daar tien jaar over.''

Persoonlijk verwachtte Dahlgren tien, vijftien jaar met verlies te draaien. Voor Ikea was Rusland vooral interessant als productieland – in 1988 probeerde het bedrijf er al joint ventures op te zetten. Dahlgren: ,,Ikea's omzet verdubbelt elke vier jaar, dat betekent dubbel zoveel stoelen en tafels. Wat wij nodig hebben, is hout, metalen, olie voor plastic. Dat heeft Rusland in overvloed.'' Dus mocht het best wat kosten om een voet tussen de deur te krijgen. De productie blijkt traag op gang te komen, maar de marktprognoses zijn bijgesteld. Ikea-Rusland zal al na de opening van de derde Moskouse vestiging – in 2003, aan de Koetoezovski-boulevard – uit de rode cijfers komen. Dan volgen nog twee Ikea's in Moskou en twee in Sint Petersburg.

Een Russische Ikea onderscheidt zich nauwelijks van Europese soortgenoten: het ballenbad met schreeuwende kinderen, de slalom door de showrooms, het cash & carry-pakhuis en de Zweedse gehaktballetjes. Het enige verschil zijn de wisselkantoortjes bij de ingang, waar klanten de dollars van hun zwart verdiende salarissen omwisselen in roebels. Wat Dahlgren vooral aan zijn klanten verbaast, is dat ze zo doorsnee zijn. ,,Ze geven gemiddeld 2.000 roebel uit, 80 euro, niet ver van ons Europese gemiddelde. De toptien van populaire artikelen is hetzelfde als elders. Wel kopen Moskovieten minder impulsief. Ze lopen eerst met opschrijfblokjes langs de artikelen, lezen opschriften, meten alles op.''

Dahlgren heeft begin dit jaar een kaart van Rusland naast de plattegrond van Moskou gehangen. ,,Ter oriëntatie.'' Toch is een Ikea in Novisibirsk of Vladivostok nog verre toekomstmuziek. Moskou is een eiland van welvaart in een zee van armoede, `een bontmuts op een naakt boerenlijf', zoals Maksim Gorki schreef. Een middenklasse is een luxe die voorlopig alleen de hoofdstad kan dragen. Dahlgren: ,,Wij hebben geduld. En Moskou alleen is al een grotere markt dan heel Nederland.''