Op zoek naar de steen der wijzen

Bevlogen, op zoek naar de oplossing van het wereldraadsel, naar de `steen der wijzen'.

Prof.dr. Frans Saris (59), de directeur van het Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) die nu decaan wordt van de faculteit wiskunde en natuurwetenschappen in Leiden, was een natuurkundestudent uit een kinderboek – al droeg hij geen brilletje en was hij geen kruk. ,,Ik geloofde in het idee dat de mens zijn eigen evolutie maakt'', zei hij in 1986 in een interview met Vrij Nederland. ,,De aarde een satelliet, door mensenhanden bestuurd op weg naar grazige weiden. Klinkt dat niet gevoelig?'' Later, toen hij een tijd in Amerika en China was geweest, begon hij daar anders over te denken. ,,In Amerika'', zei hij in datzelfde interview, ,,heerst een enorm geloof in het kunnen van de mens. Heel optimistisch, heel meeslepend. In China denken ze: de wereld is een grote mierenhoop en je mag een grote Chinese glimlach op je gezicht krijgen als je merkt dat je in staat bent een piepklein steentje te verplaatsen ten behoeve van de andere mieren.'' Saris kwam zelf ergens in het midden uit. ,,Veel kunnen we niet doen. Maar wat we doen, telt mee.''

Zijn wetenschappelijke roem kreeg Frans Saris door zijn onderzoek naar röntgenstraling. Hij was jarenlang directeur van het FOM-instituut voor Atoom- en Molecuulfysica in Amsterdam, als opvolger van prof. dr. Jacob Kistemaker. Daar deed hij onderzoek naar silicium, het basismateriaal voor zonnecellen. Kistemaker noemt hem `een man van directeursformaat', een `wetenschapper met grote verdiensten'. Hij noemt hem ook iemand met een `sterk karakter' – en dat kan botsen.

Vijf jaar geleden werd Saris directeur van ECN. Hij kreeg snel ruzie met een groot deel van het personeel van de Nuclear Research and Consultancy Group (NRG), het dochterbedrijf van ECN dat de veelbesproken hogefluxreactor beheert. De operators van de kernreactor zegden mei vorig jaar het vertrouwen in hem op. Hij zou onvoldoende aandacht hebben voor het bedrijf en weigeren te luisteren naar klachten. Vorige week werd duidelijk dat Saris ook een diepgaand verschil van inzicht had met Wouter Schatborn, zijn mededirectielid bij ECN die tijdelijk bij NRG was gedetacheerd en die pijnlijk verrast werd, tien dagen geleden, door een korte brief waarin Saris NRG op sluiting van de hogefluxreactor (HFR) aandrong. ,,Daarom moet ik u helaas verzoeken de HFR stil te leggen tot een daartoe bevoegde externe auditor heeft verzekerd dat het veilig bedrijven van de HFR gegarandeerd is.''

Maar de kern van de ruzies ligt niet alleen in botsende karakters. Het is ook botsing tussen kernenergie-onderzoekers en onderzoekers naar zonne-energie. Vroeger waren de eersten het belangrijkst in ECN, maar nu al lang niet meer. Kernenergie-onderzoekers zijn ook maatschappelijk niet populair, onderzoekers naar zonne-energie wel. Het was Frans Saris die er in 1998 voor zorgde dat het onderzoek naar kernenenergie ook in een aparte organisatie werd ondergebracht en een veel minder groot deel van het budget kreeg. Saris schreef een aantal jaren columns voor de wetenschapsbijlage van deze krant. Ook schreef hij regelmatig voor het literaire tijdschrift De Gids over het avontuurlijke en alledaagse in de wetenschap.