`Ik wilde alle boeken lezen die ooit verschenen zijn'

De fameuze Amerikaanse uitgever Jason Epstein is bezorgd over het boekenvak. Steeds meer jonge managers, en steeds minder oude boeken, daar komt het op neer. Gelukkig lonkt de `perfecte boekenmachine'.

,,Dat is toch geen boekwinkel!' Jason Epstein maakt een verveeld gebaar naar de etalages van het Amsterdamse Scheltema, die worden gedomineerd door grote, goedkope plaatjesboeken over verre landen. Epstein (73) heeft een hekel aan de moderne megawinkels waar funshoppende klanten met stapels bestsellers, koffie, thee en broodjes uren binnenshuis worden gehouden. ,,Hoeveel onafhankelijke boekwinkels zijn er nog in Nederland?' vraagt hij bezorgd, ,,verdwijnen ze hier ook al?' In de hele Verenigde Staten zijn er volgens hem nog maar zestig, zeventig over. De rest is weg. ,,In mijn boek Book business staat dat er nog vijfenzeventig zijn, maar toen gaf ik ze het voordeel van de twijfel.'

De boekenwereld is de eenentwintigste eeuw wat verdwaasd binnengestruikeld. Het uitgeversberoep is van een culturele steeds meer een gewone economische onderneming geworden waar managers het hoogste woord voeren. Ook schrijvers emanciperen zich: ze willen meer geld (in Nederland de zogenaamde `groep-Mak') en meer aandacht (zoals de schrijvers die vertrokken bij uitgeverij Meulenhoff uit onvrede met de `te zakelijke' bedrijfscultuur). Daarbij komen nog de lastig voorspelbare gevolgen van de digitale revolutie: gaan schrijvers zonder hulp van uitgevers hun boeken aan de man brengen, zoals Stephen King probeerde? Verdringen web-winkels de echte boekenzaken? Verdwijnt het papier?

Het onbehagen in boekenland leverde bezorgde boeken op, zoals The business of books van André Shiffrin en – in Nederland – Verboden te lezen! van Dubravka Ugresic (besproken in Boeken, 25.05.01). De meeste weerklank vond Book business van Jason Epstein (besproken in Boeken, 09.02.01), waarin hij met een `januskop' heden, verleden en toekomst van de uitgeverij wil belichten. Zijn eigen verleden is roemrucht: Epstein geldt als de aanstichter van een van de belangrijkste boekenvernieuwingen uit de vorige eeuw: the paperback revolution.

Dat was een jaren-vijftig revolutie. Epstein was tweeëntwintig toen hij zijn werkgever Doubleday suggereerde om kwalitatief goede boeken als paperback uit te brengen om zo de groeiende groep beter opgeleide consumenten van boeken te voorzien. Binnen enkele jaren werd de aldus gestichte reeks Anchor books door alle concurrenten nagedaan. Later in zijn loopbaan – grotendeels bij het gerenommeerde Random House – stichtte Epstein een serie Amerikaanse klassieken en ontwierp hij een virtuele boekwinkel, enkele jaren vóór de opkomst van internetboekwinkels als amazon.com. Tussen de bedrijven door was hij een van de oprichters van de New York Review of Books.

,,Ik heb mezelf nooit als een innovator gezien', vertelt Epstein in een Amsterdams restaurant. ,,Toen ik op het idee kwam voor Anchor Books, dacht ik eerst dat er iets mis mee moest zijn. Het idee was zo eenvoudig, dus waarom deed niemand het dan al? Later heb ik pas begrepen hoe wantrouwig uitgevers nu eenmaal staan tegenover vernieuwing.'

Zo onbescheiden als Epstein is over de paperbackrevolutie of zijn andere prestaties (,,Als er geen goede book review is, dan maak ik er zelf een'), zo luchtig praat hij over zijn motieven. ,,Mijn voornaamste ambitie was destijds om niets te doen, behalve alle boeken te lezen die er ooit waren geschreven. De uitgeverswereld leek toen nog erg op die van de jaren twintig: vaak naar Europa gaan om daar met de beroemde schrijvers te praten. De sport was om Ulysses uit te geven, niet om bestsellers te maken.'

Ook in de jaren vijftig namen Epstein en de zijnen nog de stoomboot op weg naar grootheden als E.M. Forster. ,,We namen nooit het vliegtuig. We hadden alle tijd.' Niet geheel vrij van nostalgie, vertelt hij verder: ,,Ik kende honderd boekhandelaren bij hun voornaam. 's Ochtends begon ik met het bellen van tien à twintig boekhandelaren in het hele land, om grappen uit te wisselen en te kijken hoe het ervoor stond.' Auteurs konden Epsteins burelen gewoon binnenlopen bij Random House en desnoods op de bank slapen. Terry Southern kon je aantreffen in de postkamer, het manuscript van Dr. Strangelove bijschavend. Tegenwoordig worden schrijvers bij de eerste stap in de uitgeversburelen in de kraag gevat door beveilingingsmensen.

`Boeken uitgeven is van nature thuiswerk, gedecentraliseerd, improviserend, persoonlijk. Het best uitgevoerd door groepjes gelijkgestemden', schrijft Epstein in Book business. ,,Dat oude uitgeven is voorbij en komt nooit meer terug', licht hij toe. ,,De mensen verhuisden naar de voorsteden en in de malls van voorsteden moesten de boekhandels dezelfde huren betalen als de schoenenwinkel ernaast. Dus moesten er bestsellers worden verkocht.' En bestsellers maken en uitgeven heeft weinig met Epsteins vak te maken. ,,Dat kan iedereen', zegt hij. ,,Je redigeert de boeken nauwelijks, je kiest een kaft, zet de naam van Stephen King of Daniëlle Steel erop en brengt het op de markt. Iedereen weet vantevoren wat het is. Zoals je ook Pepsi verkoopt.'

De oude uitgeverijen bestaan niet meer. ,,Het zijn merknamen die worden gebruikt om boeken te verkopen. Ze worden al jaren geleid door incompetente eigenaars. Terwijl de uitgeverij een teer bedrijf is, als een familie. Het is een illusie om te denken dat je dat kunt behouden in een groot bedrijf. Random House is al jaren morsdood.' In kleinschalige uitgeverijen binnen grotere concerns, zoals in Nederland uitgeverij Atlas, van Emile Brugmans, en het nieuwe Augustus van Tilly Hermans, ziet Epstein dan ook niets. Ook die zullen ten prooi vallen aan de discipline van het grote bedrijf. ,, De grote concerns leggen een orde op die zich niet verdraagt met de anarchie van de traditionele uitgeverij.'

Hoe erg is dat? ,,Het probleem is niet dat er geen goede boeken verschijnen', vindt Epstein. Wèl dat ze zo snel uit roulatie worden genomen. ,,Mensen werken tien, twintig jaar aan een boek, maar na zes maanden is het nergens meer te koop.' Het oude aanbod van de uitgeverijen, de backlist, verdwijnt uit de winkels. `Alle boeken die ooit zijn geschreven', het oude leesdoel van Epstein, zijn niet of nauwelijks nog te koop.

Maar er is een oplossing.

Want Epstein is méér dan een naar nostalgie neigende uitgever met een groots verleden. Zoals een van zijn Nederlandse generatiegenoten, H.J.A. Hofland, zijn 20ste-eeuwse successen louter lijkt te zien als aanmoediging om ook de nieuwe eeuw met evenveel goede moed te lijf te gaan, zo heeft ook Epstein een nieuw project. ,,U staat aan de vooravond van een paradigmawisseling die vergelijkbaar is met de revolutie die de uitvinding van de boekdrukkunst veroorzaakte', vertelde hij vorige week in de Amsterdamse Balie een gehoor van Nederlandse boekverkopers en uitgevers.

Kern van zijn zaak is de PerfectBook-machine zoals hij die tijdens zijn lezing op video aan het werk toonde. ,,Met één druk op de knop kan hij een digitaal bestand drukken, binden en de kaft eromheen zetten. Ik was overdonderd toen ik die machine voor het eerst aan het werk zag, in de kelder van een excentrieke uitvinder in St.Louis. Binnen twee minuten had hij een paperbackversie van mijn boek gedrukt, in normale kwaliteit.'

Epstein was zo overdonderd dat hij dadelijk met de uitvinder in zee ging en een plan bedacht met de zorgelooze ambitie van de authentieke jongensdroom. De komende jaren zal een groot aantal boekmachines worden verspreid in ontwikkelingslanden. Via internet zullen mensen boeken kunnen bestellen, die vervolgens ter plaatse en per stuk gedrukt zullen worden. Epstein: ,,Ze kunnen opgehaald worden of verder bezorgd. Als het net van de machines eenmaal fijnmazig genoeg is, kun je het boek laten thuisbezorgen als een pizza.' Het titelaanbod zal eerst nog bestaan uit stichtelijk werk van internationale organisaties als de Verenigde Naties of de Wereldbank, die door besparing van transportkosten de helft goedkoper bij de lezer kunnen komen. Over de precieze details wil Epstein niet veel meer kwijt dan dat de bouwkosten van de machines zo'n honderdduizend dollar bedragen. Al met al moeten de kosten voor de boeken zo met tientallen procenten kunnen dalen. Een extra bezuiniging zou zijn de machines niet in boekhandels te plaatsen, maar in bibliotheken of eventueel gewoon op een straathoek, waardoor de veertig procent `boekhandelsmarge' zou komen te vervallen.

Als het systeem in de Derde Wereld eenmaal geperfectioneerd is, wil Epstein de grote oversteek naar de Verenigde Staten maken, waarschijnlijk eerst op de markt voor niet-Engelstalige boeken. ,,Ik woon in Chinatown in New York. Daar zijn ruim een half miljoen mensen van Chinese afkomst, terwijl er in de hele stad precies één Chineestalige boekhandel. En die schijnt trouwens niet eens goed te zijn. Tegen die tijd zullen de reguliere uitgevers de mogelijkheden van het systeem onderkennen.' Dat laatste is nodig, omdat een groot deel van de auteursrechten van `alle boeken die ooit in de wereld zijn geschreven' bij die uitgevers berust.

In Amsterdam werd Epsteins optimisme met enige verbazing aangehoord. Het door de Amerikaan meegebrachte, dikke juridische schoolboek (`Dit print hij in zes minuten en de machine wordt nog dagelijks verbeterd') maakte indruk, maar ook meende het gehoor soms te maken te hebben met een gewiekste verkoper van kopieermachines. Uiteindelijk bleken vooral degenen enthousiast voor wie Epstein de machine nu net níet heeft bedoeld: de boekhandelaars, met voorop een bestuurder van de Boekhandelsgroep Nederland, de eigenaar van de Amsterdamse boekhandel Scheltema.

De aanwezigen vroegen zich terecht af, of de problemen met auteursrechten wel zo eenvoudig opgelost zouden worden als Epstein meent. Of mensen wel boeken op bestelling willen in plaats van winkels met stapels papier waar ze iets uit kunnen zoeken. Of er wel genoeg lezers zouden zijn om de boekmachines rendabel te maken. Of men niet tóch de voorkeur aan beeld en geluid zou geven. Maar zulke praktische bezwaren werden door Epstein weggewoven, met een verwijzing naar de grote voorganger Gutenberg: ,,Toen zijn vinding eenmaal het aanbod van teksten enorm had uitgebreid, leerde iedereen lezen. Zo gaat het. Ik heb altijd een groot vertrouwen in de mensheid gehouden.'

Jason Epstein: Book business. Publishing, Past, Present and Future. Norton and Co. 188 blz. eur 20,– De lezingencyclus `Visies op groei in het boekenvak' van VOB, de opleidingsprganisatie voor het boekenvak en Boekblad wordt op 28 februari met een lezing van Joseph Pine, auteur van `De beleveniseconomie' Informatie: www.vob.nl

[Kop pagina: Uitgeven]