De toestand van de natie door andere ogen

Mbeki's State of the Nation maakt weinig woorden vuil aan de gezondheidszorg, hoewel zich in die sector de ware gesteldheid van Zuid-Afrika openbaart. De toestand van de natie bezien vanuit 's werelds grootste ziekenhuis.

,,Ze is dood, ze is dood.'' De jongen met de rastakrullen zit overeind op zijn brancard. Zijn ogen houdt hij onbeweeglijk gericht op het meisje dat op de draagbaar de traumakliniek van het Chris Hani Baragwanath Ziekenhuis in Soweto is binnengebracht. Op haar voorhoofd kleeft een rode sticker: `urgent'. Al een half uur ligt ze zo. Geen van de artsen heeft nog naar haar gekeken, te druk met de andere spoedgevallen die zich strompelend en hoestend bij de ingang melden.

Het meisje is niet dood, ze ademt nog. Als een van de artsen haar brancard uiteindelijk achter de gordijnen rijdt om haar schotwond in de buik te bekijken, maakt een collega een injectienaald klaar voor gebruik. Zonder waarschuwen priemt ze de naald in het been van de rastajongen. ,,Hij is schizofreen'', legt Dr. James Chipfupa uit, hoofd van dienst. ,,Dat soort jongens zien we hier in Soweto heel veel, gek geworden van de drugs en de drank.''

Chipfupa kijkt snel nog even naar de man met de gapende hoofdwond en het t-shirt vol bloed; hij kreeg een klap met een ijzeren staaf. ,,Het is lekker rustig vanavond'', grinnikt hij. ,,Niet zoveel schotwonden als in het weekend, dan heb je nog geen seconde tijd om te rusten.'' De State of the Nation-toespraak die president Thabo Mbeki vandaag aan het begin van het parlementair jaar houdt, zal de dokter niet zien. Geen tijd. ,,Bovendien word ik hier de hele dag geconfronteerd met de staat waarin dit land verkeert.''

Het aantal gevallen van geweldpleging dat hij dagelijks onder ogen krijgt zal een collega in Europa nog niet in een maand te zien krijgen. Soms twintig tot dertig per dag. In de eerste negen maanden van 2001 werden meer dan vijftienduizend Zuid-Afrikanen vermoord. Het zijn de wonden die Zuid-Afrika aan apartheid overhield en die in de ogen van Chipfupa nog te helen zijn. Volgens hem is de huidige situatie vele malen beter dan tien jaar geleden, toen de ziekenhuizen zich vulden met de slachtoffers van politiek geweld. Bovendien publiceerde de Zuid-Afrikaanse politie in december een rapport waaruit blijkt het aantal moorden sinds 1998 met meer dan twintig procent is gedaald.

Waar Chipfuba noch zijn vakgenoten raad mee weten is de ziekte die zich een aantal barakken verderop openbaart en Zuid-Afrika's gestel met de dag meer verzwakt. De zwaar vermagerde mannen in ziekenzaal 23 en 24 die verdrinken in hun groengestreepte pyjama's doen denken aan foto's van Auschwitz. Tuberculose, longontsteking of meningitis heet in de meeste gevallen de diagnose. Eufemismen voor hiv of aids.

Met het zweet op zijn voorhoofd vertelt dokter Alan Karstaedt dat veel patiënten zich niet op hiv laten testen. Het doet er ook niet toe want hij en zijn collega's kunnen slechts de symptomen van aids bestrijden en niet de ziekte zelf. Staatsziekenhuizen als Chris Hani Baragwanath mogen op enkele proefprojecten na geen aids-remmers verstrekken aan hun patiënten. De regering van Thabo Mbeki is bang dat behandeling van de 4,7 miljoen hiv-geïnfecteerden de regering voor een onbetaalbare kostenpost plaatst. Bovendien vreest de president dat de medicijnen die hiv/aids moeten bestrijden even giftig zijn als de ziekte zelf.

In zijn State of the Nation van vorig jaar verklaarde Mbeki de oorlog aan ,,armoedeziektes die worden veroorzaakt door het gebrek aan vitaminen, proteïne en energie''. Over de gevaren van onveilig vrijen sprak hij niet. Aids is in de ogen van Mbeki een infectieziekte die niet meer aandacht behoeft dan malaria, tuberculose, cholera of hepatitis. De regering weigert vooralsnog gehoor te geven aan de uitspraak van het Hooggerechtshof dat het ministerie van Volksgezondheid in december opdroeg landelijk medicijnen te verstrekken aan hiv-geïnfecteerde moeders.

,,Mbeki brengt artsen in ethische problemen'', zegt Karstaedt als hij een stoel heeft gevonden in zijn rommelige kantoor. ,,We kunnen niet doen wat we zouden moeten doen.'' Hij schat dat zeventig tot tachtig procent van de vrouwen tussen 25 en 35 jaar op zijn afdeling hiv onder de leden heeft. Bij de mannen ligt dat percentage tussen de vijftig en de zestig procent

Sinds 1998 zijn in Chris Hani Baragwanath Hospital 24000 Zuid-Afrikanen overleden aan de gevolgen van aids. In het mortuarium spreken de registers niet over hiv of aids. Tuberculose, longontsteking, meningitis geldt ook hier als dekmantel. Anders betaalt de verzekering niet uit, zegt de lijkschouwer.

,,Dit land ligt op sterven'', zegt Glenda Gray, directeur van een project dat zich over hiv-geïnfecteerde moeders ontfermt. Het project draait uitsluitend op buitenlands donorgeld. Waar de staat faalt, vormen non-gouvermentele organisaties in Zuid-Afrika een vangnet. Wat de zin van een State of the Nation in deze omstandigheden nog is, wil Gray weten. Als het afgelopen jaar duizend leraren aan de gevolgen van aids zijn overleden? ,,Waarom zouden we nog scholen of huizen bouwen als degenen die er gebruik van moeten maken stervende zijn?''