De bom

Wat kan televisie toch een melig medium zijn, vooral als je er zo mee omgaat als Netwerk gisteravond. Na twee andere itempjes zond deze actualiteitenrubriek ook nog een reportagetje uit over het bezoek dat de Duitse natuurkundige Heisenberg in 1941 aan zijn collega Bohr heeft gebracht. Wat bespraken zij in Kopenhagen? Heeft Heisenberg geprobeerd Bohr te winnen voor de Duitse zaak? Heeft Heisenberg aan Bohr verteld dat hij werkte aan een Duitse atoombom en waarom betekende dit bezoek het einde van hun vriendschap? Vragen die ook voor de geïteresseerde leek de moeite waard zijn, maar die op een kleutermanier werden behandeld.

Wij zien Kopenhagen bij nacht. Lichtjes en vage huizen. Suspense! Een geheimzinnige man met een hoed op komt uit het donker aangelopen en belt aan bij een spookhuis. De deur gaat open en de man betreedt de vestibule. De maker van het reportagetje imiteert een misdaadfilm. Wat er daarna volgt, is niet erg verhelderd. Er komt een bejaarde Nederlandse natuurkundige aan het woord, die ook niet meer weet hoe het nou precies zat. Wij zien de huidige directeur van het Heisenberg instituut op het vliegveld van Kopenhagen arriveren en een stem zegt dat de huidige directeur van het Heisenberg Instituut de teruggevonden brieven van Bohr heeft gelezen, maar dat hij daarin geen aanleiding ziet om zijn mening over Heisenberg te herzien. Heisenberg was geen nazi en hij wilde Bohr slechts waarschuwen voor de mogelijkheid dat de Tweede Wereldoorlog met atoomwapens zou worden beslecht.

Dan komt iemand aan het woord van het Bohr instituut, die ook iets zegt dat onwaarschijnlijk lijkt. Volgens hem geloofde Bohr in 1941 niet dat het technisch mogelijk was een atoombom te maken en moest hij als het ware Heisenberg overhoren om te beseffen dat het wel degelijk kon. Vreemd, want in 1939 heeft Bohr al een lezing gegeven, waarin hij over het gevaar van de bom spreekt. Joep Engels schrijft daarover in Trouw en de Nederlandse natuurkundige Casimir heeft er al eerder over geschreven in zijn boek Mens en kosmos. Jammer dat Casimir niet meer leeft. In zijn boek suggereert hij al dat Heisenberg na de oorlog zijn rol in de oorlog mooier maakte en helemaal niet zo'n saboteur is geweest. Bohr heeft Heisenberg nooit vertrouwd. Toen Casimir van Heisenberg voor de oorlog een aanbod kreeg om bij hem te komen werken, liet Bohr subtiel weten dat Casimir daar beter niet op in kon gaan.

Wie nog wel leeft is Edward Teller, de man die altijd 'de vader van de waterstofbom' wordt genoemd. Hij is nu 93 jaar en woont in Californië. Daar had Netwerk heen gemoeten. Teller is nog steeds goed bij zijn verstand. Hij is in Leipzig assistent van Heisenberg geweest, maar vluchtte juist op tijd. Onlangs vertelde Teller in Esquire dat hij nog wel eens van Heisenberg droomt: ”Heisenberg stond op de top van zijn kunnen. Ik droomde dat wij aan het pingpongen waren. Wij speelden elke dinsdagavond. Ik versloeg hem. Maar hij ging naar Japan. Toen hij terugkwam, won hij van mij.” In verschillende opzichten een opmerkelijk droom, en niet alleen omdat Teller nooit een groot tafeltennisser geweest kan zijn. Bij een ongeluk met een tram had Teller een voet verloren. Wel heeft Heisenberg hem gesteund bij het overwinnen van zijn handicap.

Misschien had Teller antwoord kunnen geven op die ene vraag waar het uiteindelijk om gaat. Is het werkelijk waar dat Heisenberg, ongetwijfeld met medeweten van zijn bazen, naar Kopenhagen is gereisd om Bohr te vertellen dat er in Duitsland aan de atoombom werd gewerkt? Je kunt je toch nauwelijks voorstellen dat de nazi's zo stom zijn geweest.

</RE>