Poetin en de judoïsering van Rusland

Het Kremlin veegt de resten van de media-imperia van de oligarchen Goesinski en Berezovski op. De laatste vecht terug en richt de schijnwerper op de rot in het hart van Poetins' presidentschap.

De Russen hebben genoeg van politiek, ze willen sport. Leonid Tjagatsjov, hoofd van het Russisch Olympisch Comité en het skimaatje van president Poetin, liet vorige week een proefballon op. Nu TV6, de laatste onafhankelijke landelijke zender, is geliquideerd, moet de Russische tv-kijker op een dieet van ijshockey, voetbal en sportpromotie.

President Poetin kopte het voorzetje onmiddellijk dankbaar in. Rusland is ziek, leeft ongezond, sterft te jong, oreerde hij donderdag. De president beloofde de terugkeer van stipenda voor topatleten, van sportfaciliteiten voor de massa, van de Spartakiade, de vroegere Olympische Spelen van de Sovjet-Unie. En natuurlijk komt er een nationale sportzender. Zelf geeft de regering voortaan het goede voorbeeld. Persminister Lesin, de beul van TV6, zit op fitness en verloor twintig kilo, glunderde Poetin. ,,Goed werk!''

In de Russische media is het cynisme niet van de lucht. Liet Mussolini zijn ministers ook niet door brandende hoepels springen? Is dit dan de judoïsering van Rusland? Eén krant opent met een foto van marcherende sovjetatleten, met als onderschrift een oud sportlied: `Fyscult hoera, hoera, wees gereed als de vijand komt'. In elk geval wordt duidelijk wat het Kremlin voorheeft met de frequentie van TV6, die deze lente wordt geveild.

Poetin legt nu de laaste hand aan de sloop van de televisie-imperia van Goesinski en Berezovski, de twee in ongenade gevallen oligarchen. Met behulp van een veto en een mediawet (die verbiedt dat buitenlanders of offshore-bedrijven meer dan de helft van nationale tv-zenders te bezitten) kan hij het licht uitdraaien bij STS en TNT, twee amusementskanalen van Goesinski en Berezovski.

Boris Berezovski vecht terug. En hard. Sinds hij Rusland ontvluchtte, werpt deze zakentycoon en voormalige Kremlin-intrigant zich op als beschermheer van de open samenleving. Vorige maand, toen duidelijk werd dat ook TV6 hem ontglipte, verhoogde Berezovski de inzet. In februari kom ik met hard bewijs dat Poetin in 1999 bevel gaf om een serie flatgebouwen op te blazen, kondigde hij aan. Dat is een gevoelig punt. Want dat er in de herfst van 1999 vreemde dingen gebeurden, is geen geheim. Alles heeft breeduit in de Russische kranten gestaan, maar de doorsnee-Rus sluit liever de ogen. Te pijnlijk. Te cynisch.

President Jeltsin en zijn entourage waren in de zomer van 1999 in het defensief: de tandem Primakov-Loezjkov leek op weg de presidentsverkiezingen van 2000 te winnen. Totdat in augustus een trein van schokkende gebeurtenissen in beweging kwam. Eerst werd de spionnenbaas Vladimir Poetin premier van Rusland. Rond diezelfde tijd vielen Tsjetsjenen grensdorpen in de Russische provincie Dagestan binnen en proclameerden een islamitische republiek. In september volgde een serie bomaaslagen op flatgebouwen in Moskou, Volgodonsk en Boejnaksk, waarbij ruim driehonderd doden vielen. Het resultaat was een stemming van paranoia en patriottisme die vergelijkbaar is met Amerika na 11 september. Rusland was rijp voor een nieuwe Tsjetsjeense oorlog, met Poetin als cheerleader. ,,We maken ze af op de plee'', gromde hij.

Helemaal uit het niets kwamen de aanslagen van september niet. Het Zweedse Svenska Dagbladet schreef al in juli 1999 dat het Kremlin een campagne van terreuraanslagen voorbereidde. Aleksandr Zjilin beweerde op 22 juli 1999 in Moskovskaja Pravda dat Jeltsin het plan `Storm over Moskou' had goedgekeurd: `provocaties' om de `socio-politieke situatie' te destabiliseren. Terreuracties waren het hoofdelement, schreef Zjilin.

De bommencampagne bevatte vele ongerijmdheden. Alleen armoedige flatjes werden getroffen en serieus onderzoek bleef achterwege: het puin werd snel geruimd. En wat op 23 september 1999 in de stad Rjazan gebeurde, komt zelfs zeer dichtbij een smoking gun. Die avond zag buschauffeur Aleksej Kartofelnikov rond negen uur een auto met afgeplakte kentekens voor zijn flat. Onbekenden sjouwden zakken de kelder in. Kartofelnikov alarmeerde de politie en zijn buren. De flat stroomde leeg, de politie vond drie zakken met het suikerachtige explosief hexageen en een ontsteking in de kelder. Een expert maakte de bom onklaar en de politie meldde trots de arrestatie van een verdachte.

Toen sloeg de verwarring toe: de arrestant bleek een medewerker van de geheime dienst FSB. Iedereen sprak elkaar tegen tot FSB-chef Patroesjev het verlossende woord sprak: het was een training geweest om te testen hoe alert de bevolking was. De zakken bevatten geen hexageen maar suiker, Patroesjev feliciteerde het waakzame Rjazan. Hiermee stopten de bomaanslagen even abrupt als ze begonnen. De overheid maakte bekend dat ook de andere flatgebouwen niet waren opgeblazen met hexageen, zoals steeds was beweerd, maar met kunstmestbommen van het soort dat Timothy McVeigh gebruikte in Oklahoma City. Bij de verovering van de Tsjetsjeense stad Oers-Martan werd in december een laboratorium voor de productie van kunstmestbommen ontdekt. Einde verhaal.

Of niet? Boris Berezovski heeft de hand gelegd op vier uur nooit uitgezonden videomateriaal van tv-zender NTV over de chaos van 23 september in Rjazan. ,,Wij zijn er een film van aan het maken'', wil hij slechts kwijt. ,,De feiten spreken voor zich.'' Wat weer tot speculatie leidt over de haast waarmee TV6 uit de lucht werd gehaald, ten koste van gezichtsverlies. Vreesde het Kremlin dat TV6 de affaire-Rjazan zou oprakelen?

Inmiddels slaat de FSB terug. Zij wijzen op de oude banden tussen Berezovski en de Tsjetsjeense maffia en zijn innige contacten met krijgsheer Basajev toen hij in tussen 1996 en 1998 namens het Kremlin gijzelaars van de Tsjetsjenen vrijkocht. Berezovski financiert de rebellen, zo luidt de tegenbeschuldiging. Ook anderen zetten vraagtekens bij zijn rol in de aanslagen van september. In die tijd was hij nog de `Godfather van het Kremlin'; Moskovskaja Pravda identificeerde in juli 1999 juist de kring rond Berezovski en Jeltsins' dochter Tatjana Djatsjenko als auteurs van het plan `Storm over Moskou'. ,,Berezovski heeft een nieuw handeltje gevonden'', sneert The Russian Journal. ,,De autoriteiten chanteren met zijn eigen misdaden.''

Daarbij speelt een ander verhaal, met een hoofdrol voor Aleksandr Volosjin, chefstaf van het Kremlin en de vroegere rechterhand van Berezovski. Bronnen binnen de Franse geheime dienst zeggen dat Volosjin in de zomer van 1999 een ontmoeting had met de Tsjetsjeen Basajev op het Franse landgoed van wapenhandelaar Adnan Khashoggi. Daar zou Volosjin hem tien miljoen dollar hebben overhandigd om een oorlogje in Dagestan te beginnen. Om Rusland in de gewenste oorlogsroes te krijgen, zo heet het, maar wellicht lagen de ambities hoger. Sanobar Sjermatova van Moskovski Novosti meent dat de Tsjetsjenen naar de Dagestaanse hoofdstad moesten oprukken, waarna de staat van beleg kon worden uitgeroepen en de presidentsverkiezingen uitgesteld. Die opzet zou zijn mislukt door de felle weerstand van Dagestaanse politie. Toen werd het plan B: Storm over Moskou.

Onderzoekster Mirian Lanskoy, die een dissertatie schrijft over september 1999, sluit niet uit dat Berezovski van de aanslagen wist. Maar zij vermoedt eerder dat de FSB hem de verantwoordelijkheid in de schoenen wil schuiven. Want als de geheime dienst had gewild, dan was al lang gezorgd voor schuldigen, bewijs en een rechtszaak achter gesloten deuren. ,,Dat de zaak open blijft, zie ik als een impliciet dreigement aan Berezovski'', schrijft Lanskoy in een interview per e-mail.

Lanskoy wijst erop dat Berezovski's bastion in 1999 de politie was: minister van Binnenlandse Zaken Roesjailo was zijn man. Een hardnekkig gerucht wil dat Berezovski hem in 1999 president wilde maken, niet Poetin. Lanskoy: ,,Alles wijst op een coup van de geheime diensten. Tegen de politie bestaan geen concrete aanwijzingen, maar de FSB is in Rjazan op heterdaad betrapt.'' En dan luidt de vraag: wat was de rol van Vladimir Vladimirovitsj Poetin?