Het terrorisme, de reus en de dwerg

De discussie over de volgende fase in de oorlog tegen het terrorisme is begonnen. De eerste irritaties tussen Europa en VS komen aan het licht.

Nu de Verenigde Staten steeds meer erop zinspelen dat zij de oorlog tegen het terrorisme desnoods alleen willen uitbreiden naar andere landen dan Afghanistan, wordt steeds duidelijker hoe beperkt de buitenlandse steun voor zo'n volgende fase is. En vooral: hoe broos of grillig de internationale coalitie überhaupt is. Dit bleek de afgelopen dagen uit de internationale reacties op de State of the Union-toespraak van president George W. Bush, waarin hij Irak, Iran en Noord-Korea de `As van het Kwaad' noemde, en dit weekeinde tijdens een conferentie van veiligheidsspecialisten in München.

De VS organiseerden na de aanslagen van 11 september in een paar weken tijd een zelden vertoonde internationale coalitie tegen terrorisme. Maar als zij op dit moment Irak zouden aanvallen, betekent dat zo goed als zeker het einde van die coalitie, omdat dan de steun van onder meer Rusland en Frankrijk wegvalt. De Russische minister van Defensie, Sergej Ivanov, zei dit weekeinde dat hij het niet eens was met de Amerikaanse kwalificatie van de drie genoemde landen. Karl Lamers, buitenlandspecialist van de Duitse CDU, maande de VS hun Europese bondgenoten op de hoogte te houden van hun strategie. ,,Het kan niet zo zijn dat u beslist en wij dan maar volgen'', meende Lamers.

De secretaris-generaal van de NAVO, Lord Robertson, zei vorige week al graag eerst ,,bewijzen'' te zien van de betrokkenheid van de drie landen bij terrorisme. Dit weekeinde adresseerde Robertson zijn waarschuwing aan Europa zelf, door hem onlangs een ,,militaire pygmee'' genoemd. Volgens Robertson kunnen de Europeanen niet verwachten politieke invloed op de VS te hebben zolang zij geen militaire slagkracht toevoegen aan een coalitie. De toch al gapende kloof tussen Europa en Amerika wordt alleen maar groter nu president Bush een torenhoge verhoging van zijn defensiebudget doorvoert, van zo'n 120 miljard dollar in de komende vijf jaar. De Amerikaanse Republikeinse senator, John McCain, beet dit weekeinde een Duitse conferentieganger, die zijn onvrede met de Amerikaanse dreiging jegens Irak uitte, dan ook toe: ,,Ik zou tegen mijn Duitse vriend zeggen er op uit te gaan en wat wapens te gaan kopen'', in plaats van eerst vragen te stellen over de Amerikaanse bedoelingen of macht.

Het nu beginnende internationale debat over de volgende stap in de `oorlog tegen terrorisme' belandt zo al snel in een centrifuge van transatlantische krachten, simultaan gevoerde discussies en vragen over prioriteiten: hoe groot is de militaire en politieke slagkracht van Europa, de betekenis van de vrijwel geheel gepasseerde NAVO en de unilaterale of multilaterale reflex van deze Amerikaanse regering, en in welke mate delen Europa, Rusland en de rest van de wereld werkelijk de Amerikaanse angst voor het terrorisme?

Investeert Europa minder in defensie omdat men de Amerikaanse angst niet volledig deelt? ,,We zijn in oorlog'', klonk het dit weekeinde weer vanuit de boezem van de Amerikaanse regering, maar het blijft een zin, die Europese leiders sinds 11 september niet of nauwelijks in de mond hebben genomen, met uitzondering van de Britse premier Blair.

De Amerikaanse gedachte om ook andere landen als Irak, Iran en Noord-Korea in het vizier te nemen is niet nieuw. De Amerikaanse regering heeft er maanden geleden al eens op gehint in een officiële brief aan de Verenigde Naties. Maar nu `fase 1' bijna achter de rug is, met hoofdverdachte Osama bin Laden nog steeds op vrije voeten, wordt de gedachte brandend actueel. Temeer omdat het Pentagon van minister Don Rumsfeld kan terugzien op een zeer succesvolle, vrijwel exclusief Amerikaanse militaire operatie in Afghanistan en daarmee, ook binnen de Washingtonse regeringsbureaucratie zelf, de wind in de zeilen heeft.

Dat zelfvertrouwen straalde de Amerikaanse onderminister van Defensie en erkende havik, Paul Wolfowitz, dit weekeinde uit in München: ,,Die landen die ervoor kiezen terrorisme te tolereren en weigeren actie te ondernemen of erger: zij die ermee doorgaan het te ondersteunen zullen de gevolgen merken.'' Wat die gevolgen zijn, kon hij niet zeggen, zei hij verwijzend naar de State of the Union: ,,Wat de president heeft gedaan, is een probleem identificeren en een soort van consultatie, debat en discussie beginnen, die we hier gevoerd hebben. We hebben nog geen beslissing genomen over wat we specifiek gaan doen, maar de president heeft aangegeven waar de problemen liggen.''

Maar de toon is gezet. En als de VS deze toon handhaven, dan ligt nog een zeer moeilijk debat met Rusland en Europa voor de boeg. Temeer omdat de toon steeds meer getuigt van een unilaterale Amerikaanse houding en een onderdeel begint te worden van het inhoudelijke vraagstuk: moet er een aanval op de vermeende `As van het Kwaad' komen? De Europeanen kunnen de VS niet bijbenen in militaire en politieke macht, en dat zorgt over en weer voor irritaties en erupties. En vermoedelijk zal dat de komende weken nog doorgaan. Simpel gezegd vanuit Amerikaans perspectief: hoezeer moet de reus nog naar de dwerg luisteren, als de dwerg niet kan volgen omdat hij zijn (lees: militaire) zaken niet op orde heeft? Of vanuit Europees perspectief: kan de reus niet wat minder doordraven?

De Amerikanen kunnen niet zonder politieke steun van de Europeanen, tenzij zij op eigen houtje de strijd met de `As van het kwaad' willen aanbinden. Maar deze unilaterale houding zal de positie van de VS vroeg of laat ondermijnen, zoals vorig jaar bleek toen de VS weggestemd werden uit VN-organen. Wolfowitz zei dit weekeinde stoer dat als de VS moeten kiezen tussen zelfverdediging of bondgenoten, zij kiezen voor zelfverdediging.

Maar het is de vraag of zo'n uitspraak Amerikaans regeringsbeleid wordt. De diplomatieker ingestelde minister van Buitenlandse Zalen, Colin Powell, erkent meer dan Wolfowitz het belang van een internationaal draagvlak. Een Amerikaanse Alleingang draagt het gevaar in zich dat de VS alsnog in het isolement belanden, waarin Bin Laden & Co Amerika graag in hadden geduwd. De actuele vraag is nu of de VS net als na 11 september opnieuw een diplomatiek offensief zullen ontketenen voor internationale steun.