Wad 2

Tot tweemaal toe (op 20 november en 19 januari) hebben we de afgelopen tijd in NRC Handelsblad kunnen lezen dat het oudste Nederlandse woord `wad' is, in 107 na Chr. vermeld in boek 5 van Tacitus' `Historiae'. Als classicus trek je bij zo'n mededeling even je wenkbrauwen op: sedert wanneer kan een boek van Tacitus' Historiae zo exact gedateerd worden? Veel verder dan `Boek 1-6 is waarschijnIijk ontstaan tussen 100 en 106' komt men dacht ik niet.

De opmerking staat in het Leidse proefschrift van Nicoline van der Sijs, `Etymologie in het digitale tijdperk' (handelseditie onder de titel `Chronologisch Woordenboek', uitgeverij Veen 2002). Jammer genoeg vermeldt het proefschrift op pag. 100 niet de bron die hiervoor geraadpleegd is. Deze is misschien ook verantwoordelijk voor een aantal andere onjuiste of ongecontroleerde uitspraken op genoemde pagina. Zo is volgens schrijfster de plaatsnaam waar het bij `wad' om gaat `Vadam', maar bij Tacitus (5.20 en 21) staat `apud Grinnes Vadamque' (in de accusativus dus), wat als plaatsnaam Vada oplevert.

Dat dit de plaats Wadenoijen moet zijn lijkt ook nogal twijfelachtig. Volgens het commentaar op Tacitus' Historiae van Heubner-Fauth (1982) lag het hulptroepenkamp Grinnes vermoedelijk op de zuidoever van de Waal bij het huidige kasteel Rossum (zo staat het ook op de beroemde `Tabula Peutingeriana'), en Vada zal daar vlakbij gelegen hebben.

Uit wat Tacitus verder over de aanval op deze twee plaatsen schrijft blijkt, dat ook Vada op de linkeroever gezocht moet worden. Maar Wadenoijen ligt precies aan de andere kant van de Waal, ten zuidwesten van Tiel.

Dat `Vada' etymologisch met `wad' (in de betekenis van `doorwaadbare plaats') verwant zal zijn, is overigens aannemelijk (zie onder andere Pauly-Wissowa, `RE VII A, 2043' e.v.), hoewel het verhaal van Tacitus over het verloop van de aanval op Vada daarmee enigszins in tegenspraak lijkt. Volgens hem verliep de aanval van opstandelingenleider Iulius Civilis op het kamp aanvankelijk voorspoedig, maar door ingrijpen van de Romeinse generaal Cerialis werden de Germanen de rivier in gedreven. Civilis werd daarbij herkend en gericht aangevallen, maar wist zich het vege lijf te redden door van zijn paard te springen en zwemmend de rivier over te steken. Twee andere aanvoerders moesten met bootjes worden gered.

Op dat moment was de Waal dus bepaald niet doorwaadbaar, zelfs niet voor de Romeinse ruiterij. Op andere tijden van het jaar moet hij dat wel geweest zijn, als de etymologie van Vada juist is.