Kerken nog lang niet zo Samen op Weg

Deze week klonk een scherp orthodox protest tegen de voorgenomen fusie van de drie protestantse kerken. Eén Samen-op-Weg-kerk lijkt onhaalbaar. Een losse federatie van hervormden, gereformeerden en lutheranen ligt meer voor de hand.

Een immens orgel en de houten kansel trekken de aandacht in de Nieuwe Kerk van Katwijk aan Zee, die van 1887 dateert. Soberheid is troef. Het 1.700 zitplaatsen tellende Godshuis kent nauwelijks franje. ,,Alles draait hier om het Woord van God, aangevuld met liederen, de gelovigen moeten nergens door worden afgeleid'', vertelt dominee B.H. (Barend) Weegink, predikant van de Nieuwe Kerk.

Weegink behoort tot de (vrij behoudende) Confessionele Vereniging binnen de Nederlandse Hervormde Kerk (NHK). Samen met de (conservatieve) Gereformeerde Bond deed de Vereniging deze week van zich spreken. Ze zetten zich af tegen de fusie van hun kerken met de rest van de Hervormde kerk, de Gereformeerde Kerken en de Evangelisch-Lutherse Kerk. Daaraan wordt nu – met vallen en opstaan – zo'n twaalf jaar gewerkt onder de naam Samen op Weg (SoW). Die moet bijna een miljoen protestantse gelovigen verenigen.

Samen op weg waarheen, is de vraag de diezelfde gelovigen zich hardop stellen. Nu steeds meer kwesties door de kerkbesturen van de drie partijen (triosynode) centraal geregeld worden, en het net zich langzaam sluit, worden de weerstanden hier en daar heftiger. Lutheranen monkelen over de ,,hervormde hotelkerk waar iedereen langs elkaar heen leeft'', zoals de Amsterdamse dominee H. Donga vorig jaar deed. In de hoofstad liep de protestantse samenwerking midden vorig jaar dan ook stuk.

Op hun beurt klinkt in hervormde kring regelmatig gemopper over `gereformeerde doordrijverij'. ,,Hervormden mogen, gereformeerden moeten. Hervormden zijn meer relativerend, en gereformeerden gedreven'', zoals de hervormde bestuurster Margot de Jonge het vorig jaar netjes formuleerde in het kerkelijk opinieblad Woord en Dienst. En in de orthodoxe verklaring van deze week klonk zelfs weer oer-Hollandse kerksplitsingsretoriek. ,,De dreiging van een scheuring overschaduwt het SoW-proces'', meenden de orthodoxen. Zij willen alleen een aantal praktische zaken – financiën, opleidingen – samen regelen, maar voor de rest zoveel mogelijk gescheiden optrekken.

Ook de Katwijkse dominee Weegink mag graag de verschillen met de `SoW-genoten' beklemtonen. Niet alleen zijn de preken langer, er wordt meer gezongen. ,,Er zit bij ons méér ernst in de dienst'', zegt hij. ,,Er is voortdurend de spanning tussen zonde en genade. De dienst is een heel gebeuren: spiritueel, bevindelijk, zeer op het persoonlijke leven gericht. De mensen komen voor brood voor het hart. Bij de progressievere gemeente zijn de diensten meer liturgisch, meer vieringen, dan bij ons. Bij ons beheerst de preek een dienst, de predikant wordt gewaardeerd om, of afgerekend op zijn preek. De Katwijker accepteert niet – en dat ziet hij meteen – dat een predikant er met de pet naar gooit.''

De orthodoxe kerken in Katwijk worden gedragen door tien dominees, vijf fulltime kosters en drie kerkbeheerders. Dat onderstreept de financiële kracht van de behoudende vleugel in de SoW-kerk en versterkt haar invloed op de samenwerking. Want die kerk is juist naarstig op zoek naar financiële middelen. Vorig jaar openbaarde zich een miljoenentekort bij het grote gloednieuwe SoW-hoofdkantoor (Landelijke Dienstencentrum) in Utrecht, dat tientallen arbeidsplaatsen moest schrappen. De verhouding tussen orthodoxie en Dienstencentrum doet nog het meest denken aan die tussen de Amerikanen en het hoofdkantoor van de Verenigde Naties in New York. ,,Het Landelijk dienstencentrum?'', zegt dominee Weegink. ,,Dat is te groot opgezet, te duur. Het geld in de kous is op.''

Toch is het niet alleen maar kommer en kwel binnen de SoW-muren. Zo is de eenwording op provinciaal, en vooral op gemeentelijk niveau vaak al een feit.

Twee jaar geleden ontstond uit het niets een groep jonge dominees van vooral hervormde en gereformeerde huize. Ze wonden zich vooral op over de toenemende `verorthodoxing' van de kerk, verenigden zich onder de naam Op Goed Gerucht, en ontpopten zich als supporters van de protestantse samenwerking. Dagblad Trouw doopte hen tot de vrolijkste dominees van Nederland, en citeerde ondermeer dominee Jeroen Jeroense (40) uit Elst: ,,Zo'n synoderapport over Jezus, het is alsof de bijbelexegese honderd jaar heeft stilgestaan. Die annexatie van de Schrift door de orthodoxen – alsof ik uit Jip en Janneke preek! Nou, ik zuig het echt niet uit mijn duim.''

Op Goed Gerucht heeft inmiddels een voorzitter, dominee Peter Verhoeff (39) uit Alkmaar. Op één punt blijkt hij het verrassend eens met de orthodoxen: Het Samen-op-Wegproces zal niet snel, misschien wel nooit, leiden tot `één werkelijke geestelijke eenheid'. Verhoeff: ,,We leven in een pluriforme samenleving, een postmoderne tijd. Het zou me verbazen als de kerken in zo'n samenleving eensgezind zouden zijn.''

Fundamenteel oneens is hij echter met de geringe ruimte die Bonders en andere behoudende broerders de overige kerken in zijn ogen willen geven. Verhoeff: ,,Op Goed Gerucht streeft naar een pluriforme kerk. De rechtervleugel van de SoW-kerken heeft daar moeite mee – denk aan de inzegening van een homohuwelijk waartoe ondanks is besloten.

Maar: de SoW-kerken willen de orthodoxen het inzegenen van een homohuwelijk niet opdringen, ze wil homo's in de SoW-kerken de mogelijkheid bieden hun huwelijk te laten inzegenen. Dát is het probleem. Wij willen de rechterkant van de SoW-kerken ruimte bieden haar eigen weg te gaan, maar de rechterkant biedt ons die ruimte helaas niet.'' Gelet op deze geluiden en de orthodoxe verklaring van deze week, lijkt een losse kerkfederatie de meest waarschijnlijke optie. De eerste geluiden in die richting klonken verleden jaar al. ,,Op dit moment is een federatie het hoogst haalbare'', zei de eerder geciteerde hervormde kerkbestuurster Margot de Jonge. Ook de vrijzinnigen hebben hun bekomst van wat zij zien als voortdurende orthodoxe sabotage.

Ds. Corrie Jacobs, secretaris van de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden, bepleitte deze week een praktische invulling van de samenwerking. Ze zei: ,,We zullen het nooit redden om het samen eens te zijn.''