Franse heterdaadjes

Het Franse 'tribunal correctionnel', snelrecht voor 'heterdaadjes', in het chic ogende Palais de Justice in Parijs is een afgetrapte, routineuze aangelegenheid.

Even houd je de bewaarders voor de verdachten, die nog niet zijn gearriveerd. Drie zijn het er, een per verdachte, in donkerblauw gevechtspak, met kaalgeschoren hoofden en zwartleren handschoenen, die zij gedurende de hele zitting aanhouden. Ze loeren met halfdichtgeknepen ogen rond, ze kijken nog een graadje vervaarlijker dan de zeven leden van de marechaussee die de ingang van de rechtszaal en de publieke tribune bewaken.

En dat terwijl het een uitzonderlijk rustige dag is voor de 23ste Kamer van het tribunal correctionnel, zo pal na de kerstdagen. Er dienen slechts drie zaken, op normale dagen staan er zo'n twintig op de rol. Aanmeldingen die na zes uur in de namiddag binnenkomen, worden doorgeschoven naar de volgende dag.

De zitting van de 23ste Kamer, onderdeel van het Parijse kantongerecht, gehuisvest in het Palais de Justice op het Île de la Cité, begint stipt op tijd, om half twee. Aangekondigd door het gerinkel van een ouderwetse bel betreedt presidente Marianne Laurans de zaal, met in haar kielzog twee assesseurs, mederechters. De verdachtenbank sluit direct aan op een cellencomplex, net zoals in de negen andere chambres correctionnelles van het reusachtige Palais, dat een totale oppervlakte heeft van 200.000 vierkante meter en 24 kilometer gang.

Jean-Pierre Montlouis neemt plaats. Hij is een bleek ogende, zwarte man van 36 jaar, die verzoekt om invrijheidsstelling in afwachting van de daadwerkelijke behandeling van zijn zaak, volgende week. Als rechter Laurans zijn forse strafblad voordraagt, valt hij haar in de rede. Koeltjes zegt ze: 'Meneer Montlouis, als ik praat, praat ik alleen.'

De 23ste Kamer is de enige chambre correctionnelle waar snelrecht wordt toegepast inzake vergrijpen die de dag ervoor zijn gepleegd. Vaak gaat het om 'heterdaadjes' of om anderszins enkelvoudige gevallen. De verdachte (prévenu) kan snelrecht weigeren om bijvoorbeeld zijn verdediging beter voor te bereiden. Het vonnis kan staande de zitting, of na een korte schorsing, worden uitgesproken. Is de zaak te gecompliceerd, dan wordt de uitspraak verdaagd.

Gemiddeld duurt een 'proces' slechts een kwartier, maar desondanks loopt een zittingsdag niet zelden uit tot ver na middernacht. In de Chambres van het tribunal correctionnel gaat het altijd om délits, vergrijpen of misdrijven met een straf van meer dan twee maanden hechtenis tot ten hoogste tien jaar. In de praktijk worden voor bijvoorbeeld drugsdelicten straffen tot twintig jaar uitgedeeld.

Jean-Pierre Montlouis wordt verdacht van geweldpleging met verzwarende omstandigheden, waarvoor hij in voorlopige hechtenis zit. Hij is vele malen eerder veroordeeld, wegens verkrachting, geweldpleging en dreigen met een wapen. Er is sprake van een délit, omdat zijn slachtoffer niet langer dan acht dagen arbeidsongeschikt is geweest. Waren het er negen geweest, dan had hij een crime gepleegd en was hij voorgeleid - niet als verdachte, maar als beschuldigde (accusé) - voor het Hof van Assisen. Dat moet hij trouwens al wel van binnen kennen, want verkrachting wordt, anders dan vroeger, als een crime beschouwd.

Na Montlouis verschijnt de ook al zwarte Juste Pascal (37) voor de rechtbank; 90 procent van de verdachten in deze Kamer is van buitenlandse afkomst. Diefstal met inbraak, verslaafd aan de crack. Hij heeft bekend, dus veel vragen hoeven er niet gesteld te worden. 'Hoe staat het nu met de crack?', informeert rechter Laurans. Daar is hij 'zo goed als vanaf', antwoordt Pascal. Een van de assesseurs slaat de ogen ten hemel. Na Pascal volgt X, ook zwart, die zegt dat hij Jacques Ba heet. Hem worden diefstal met inbraak, een vals identiteitsbewijs en langdurig onwettig verblijf op Frans grondgebied (sinds 1989) ten laste gelegd.

Tijdens de behandeling van de eerste twee zaken zit de advocaat van X in paperassen te neuzen. Als X wordt opgeroepen, schrikt hij op uit zijn werk. Hij pleit routinematig voor invrijheidsstelling van zijn 'ernstig zieke' cliënt, zodat deze onmiddellijk kan terugkeren naar Gabon. De rechters horen hem even routineus aan.

De advocaten dragen zwarte vleermuis-toga's, precies zoals Honoré Daumier die al in de 19de eeuw vastlegde. Vanaf de linkerschouder, aan de rugzijde, hangen twee losse stroken, al dan niet afgebiesd met hermelijnbont. Hermelijnloze stroken stammen uit de Franse Revolutie: uit protest tegen de chaotische rechtsgang met als beroemdste slachtoffer Marie-Antoinette, knipten sommige advocaten hun hermine af. Hermelijnloze advocaten zijn Parijse advocaten. In de provincie draagt iedereen het bontje en wordt bontjesloosheid als hoofdstedelijke arrogantie ervaren. In het Hof van Assisen zijn bontjes verplicht, maar de advocaat vanX draagt geen hermelijn.

De 23ste Kamer is net als alle overige rechtszalen in Frankrijk in principe vrij toegankelijk, echtscheidingszaken, verkrachtingszaken of zaken waar kinderen bij betrokken zijn uitgezonderd. Als symbool voor de egalitaire rechtspraak blijven de deuren tijdens processen van het Hof van Assisen dan ook openstaan. Halverwege de zitting schuifelt een stokoud dametje binnen, met een grote strik bovenop frivool opgetast haar. Ze gaat op de voorste bank zitten, handtas stevig tegen zich aangedrukt. Zelfs als ze niet hardhorend is, zal het meeste haar ontgaan, want de 23ste Kamer heeft een beroerde akoestiek en een vooroorlogse geluidsinstallatie. Ook op de bank voor de pers moet men de oren spitsen.

De 23ste Kamer is wat dat betreft geen uitzondering. Wil je de revolutionaire intentie om de rechtspleging door het volk te laten 'controleren' serieus nemen, dan kun je de inrichting van de meeste Franse rechtbanken niet anders dan een belemmering van de rechtsgang noemen. De houten vloeren en het dressoirachtige meubilair kraken vervaarlijk, de harde kannunikenbanken missen rug- en armleuningen. Dat maakt het volgen van een proces een moeizame aangelegenheid.

Voor het aan de buitenkant zo glorieuze Palais de Justice geldt binnen hetzelfde. Wie de indrukwekkende, gemarmerde en brede hoofdgangen verlaat, belandt in een ernstig verwaarloosd labyrint. In de diepe geborchten van de chambres correctionnelles hangt een vage rioollucht. Met een budget van rond de 4,5 miljard euro (10 miljard gulden) wordt in Frankrijk per hoofd van de bevolking de helft minder aan justitie uitgegeven dan in Duitsland. Maar geld is niet de enige reden dat moderniseringen uitblijven. De nostalgisch ingestelde Fransman hecht zelfs aan bestaande wantoestanden.

De pro deo-advocaten van de meeste verdachten van de 23ste Kamer krijgen van de overheid 442 euro (930 gulden) voor hun verdediging. Ze komen met hun toga over de arm binnenlopen. In hun pleidooien zijn ze deze keer eensgezind. Alledrie spelen de kaart van de verzachtende omstandigheden ('ernstig ziek', 'cliënt wil écht terug naar zijn land'). In twee gevallen houdt het openbaar ministerie een kort requisitoir met eisen van vier en acht maanden gevangenisstraf, in één geval eist hij kortweg 'toepassing van de wet'.

De zitting wordt na drie kwartier geschorst. Uitspraak in alle gevallen: conform eis. Iedereen verlaat de zaal, behalve het oude dametje. Het mag een rustige dag zijn, er komt nog méér, ze weet het zeker. M

Pieter Kottman is correspondent van NRC Handelsblad in Parijs.