Beschermer tegen dictatuur

Spanje is in zijn hart een republiek. Zoals bij veel naties in Europa, niet in de laatste plaats de Nederlanden, telt de geschiedenis een overweldigend aantal vorsten dat door spilzucht, onnozelheid of regelrechte waanzin het land in de afgrond stortte. Groot was dan ook de opluchting bij het verlichte deel der natie toen in 1931 koning Alfonso de Dertiende zijn biezen pakte en de republiek kon worden uitgeroepen.

Zeventig jaar later is in diezelfde hervormingsgezinde sector veel van de aanhang voor koning Juan Carlos I terug te vinden. Dat heeft alles te maken met een rationele afweging: het was de persoon van de koning die na de dood van dictator Franco in 1975 de overgang naar de democratie wist veilig te stellen. En daarmee heeft niet zozeer het instituut van de monarchie, maar wel de persoon van de koning veel krediet verworven.

Juan Carlos, geboren in 1938, bracht zijn eerste tien jaar door in het Portugese Estoril, waar zijn vader Juan, graaf van Barcelona, zijn ballingschap uitzat. In een curieus pact met Franco besloot de graaf zijn zoon in 1948 te laten vertrekken naar Madrid, waar de dictator voor zijn opvoeding zorgdroeg. Franco had gehoopt zo een opvolger te kweken om zijn dictatuur voort te zetten. Maar de dictator was nog niet dood, of de nieuwe koning legde de basis voor het herstel van de democratie, waarbij hij kundig het leger en de oude Franco-garde in bedwang wist te houden.

Juan Carlos is geen koning die opvalt door sprankelende speeches. Zijn officiële optredens zijn doorgaans uitgesproken saai, een effect dat wordt versterkt door de aanwezigheid van zijn vrouw, de van oorsprong Griekse koningin Sofía. Haar goede werken voor zieken, weduwen en hongerigen worden beleefd geprezen, maar door haar nogal starre verschijning heeft Sofía nooit echt de harten van de Spanjaarden veroverd.

Met Juan Carlos heeft de gemiddelde Spanjaard, republikein of niet, meer op. Buiten het officiële programma is de koning een warme, goedlachse persoonlijkheid. Juan Carlos is sportief, een gepassioneerd zeiler en koestert een jongensachtige belangstelling voor motoren en techniek. Publiek geheim zijn de affaires die hij in het verleden had, bij voorkeur tijdens de zomervakanties in de koninklijke residentie op Mallorca.

Omdat Juan Carlos (65) een min of meer onaantastbare positie heeft verkregen, worden zijn gangen zelden nagetrokken. In de afgelopen tien jaar doken in republikeinse kringen evenwel met regelmaat berichten op van minder frisse vrienden en adviseurs die zich rond de vorst ophouden. Curieus is ook de financiële positie van het koninklijk huis. Na hun ballingschap was het geen vetpot bij de Bourbons en ook nu kan het koninklijk huis bogen op een van de meest bescheiden budgetten van Europa. Van een zuinig leven valt evenwel weinig te bespeuren. Cadeautjes zijn altijd welkom. Zo werd op kosten van de Mallorcaanse zakengemeenschap een koninklijk motorjacht van tientallen miljoenen euro cadeau gedaan, een kwestie die in Spanje min of meer als vanzelfsprekend werd geaccepteerd.

De koning is de laatste tijd zichtbaar verouderd, wat de gedachte aan opvolging nijpender maakt. Hier kampt Spanje met een dubbel probleem. Ten eerste zal de nieuwe vorst het moeten stellen zonder de glansrol die Juan Carlos kon vervullen. En ten tweede is de kandidaat kroonprins Felipe, die ondanks zijn 35 jaar nog steeds ongehuwd is. Aan zijn vierjarige verhouding met het Noorse fotomodel Eva Sannum kwam in december een einde, nadat er in conservatief-monarchistische kring stevige druk was uitgeoefend. Vooral de Spaanse grootadel vond de gedachte van een model op de troon onverdraaglijk. En in republikeinse kring werd heimelijk met het protest ingestemd: de koning heeft al genoeg privileges en moet zijn plaats kennen.