48 uur in Amsterdam

Zeker 48 uur geldt dit weekeinde vanwege `het' huwelijk een noodverordening in Amsterdam, want bij het huwelijk van Beatrix en Claus in 1966 waren er rellen en een rookbom. Henk Hofland (toen 39) en Hubert Smeets (toen 10) waren erbij. Menno Tamminga maakte met hen een wandeling langs de rellenroute.

DE ROOKBOM

Hier moet het geweest zijn. De bocht in de Raadhuisstraat. De rookbom van 10 maart 1966. De verbeelding van een roerig koninklijk huwlijksjaar. Ik wandel met Hubert Smeets langs plaatsen en plaveisels die toen het toneel van rellen waren. Maar waar precies? Nergens een gedenkplaat voor het bommetje in de Raaddhuisstraat. Fietsen lijken achteloos achtergelaten tegen de brede pilaren van de overkapping. Een lint geparkeerde auto's versiert de stoeprand, een tram jengelt langs.

En 36 jaar geleden? Een man die een kip voor de koets wierp, werd door omstanders in de gracht geduwd en vervolgens aangehouden – door de waterpolitie. Smeets: ,,Bernard de Vries eiste toen ook een rol op bij de rookbom, althans het verhaal is dat hij om die heldendaad lijsttrekker van de Provo's werd bij de gemeenteraadsverkiezingen.''

HET LIEVERDJE

Willem Alexander en Máxima passeren in hun rijtoer vandaag enkele relplekken van toen. Het Lieverdje op het Spui, domein van rookmagiër Robert Jasper Grootveld, later van Provo's. Het oude Telegraaf-gebouw op de Nieuwezijds Voorburgwal. Als Alexander en Máxima bij het instappen door het raampje kijken, zien zij de bocht van de Raadhuisstraat, waar toen even die rookwolk hing.

ALGEMEEN HANDELSBLAD

,,Ik was adjunct-hoofdredacteur van het Algemeen Handelsblad en op 10 maart verantwoordelijk voor de foto's'', vertelt Henk Hofland. ,,Ik was met mijn autootje naar de krant gekomen, je kon toen nog redelijk parkeren op de Nieuwezijds Voorburgwal. Toen naar de clichéfabriek, waar de foto's werden binnengebracht. Het huwelijk voltrok zich in de ontwikkeltank en ik zag de rookbom uit het water opstijgen. Dat was beter dan tv, het was een waarheid waar je paf van staat.'' Smeets was 10 jaar in '66, zijn vader verdedigde als advocaat veel van de provo's. ,,Zaterdagavond was het bij ons thuis piketdienst, dan was het wachten op het eerste telefoontje van iemand die was opgepakt.'' Hofland: ,,Het broeide in de stad van heb ik jou daar. Het moest eruit. Het gezag werd ondersijpeld, en in Amsterdam gaat dat sneller dan elders.''

DE WAPENSTOK

,,Een van de eersten die dat met zijn intuïtie doorhad was mr GBJ Hiltermann die voor zijn deur op de Prinsengracht constateerde dat steeds meer fietsers tegen het eenrichtingverkeer inreden.'' De ideologie van het woord verdeelde de Handelsblad-burelen. ,,Was het: `De agent maakte gebruik van de wapenstok' of: `De agent moest van de wapenstok gebruik maken'?''

DE TELEGRAAF-BRAND

De Nieuwezijds Voorburgwal was toen de krantenstraat, nu zit de KasBank in het gebouw van de Telegraaf. Rechtsonder zijn de grote toegangen nog zichtbaar voor het krantenpapier. Op 14 juni bestormden ongeorganiseerde bouwvakkers de Telegraaf, auto's werden omgeduwd, in brand gezet. De bouwvakkers waren woest omdat de krant die ochtend had gemeld dat een hunner bij een rel de vorige avond over de uitbetaling van vakantiebonnen getroffen was door een hartaanval. Zijn collega's gaven het politie-optreden de schuld.

HET WATERKANON

De bouwvakkers verzamelden zich op het Jonas Daniël Meijerplein, de plek van de jaarlijkse februari-staking. ,,Logisch'', weet Smeets, ,,het plein is vlak achter het kantoor van een paar CPN-mantelorganisaties aan de Nieuwe Keizersgracht.'' Zij belegerden eerst het (inmiddels afgebroken) politiebureau daar en trokken vervolgens naar de Telegraaf. Hofland:,,Toen werd het grimmig. Dit waren niet meer de provo's, dit waren volwassen kerels die de pest hadden aan de bazen. Als dat eenmaal vrijkomt die energie, in een toestand die toch een rotzooi was, dan zijn er geen remmen meer, dat hebben wij die dagen gemerkt, dan krijg je revolutie-vandalisme.'' Hij doet voor hoe een slang mensen achter een zuiltje van het Gemeentelijk Energiebedrijf in een rechte lijn meebeweegt met een waterkanon om droog te blijven.

CAFÉ SCHELTEMA

Hofland: ,,Ik keek eerst vanuit de krant, toen liep ik naar Café Scheltema, waar Cor Jaring koffie dronk tussen twee sessies frontfotografie door, vandaar ben ik naar de Haagse Post gelopen, aan de Postzegelmarkt, om mijn vrouw een telefonisch ooggetuigeverslag te geven. Eén auto viel, een tweede, een derde, dikke rookwolken, daartussen door mensen die zich met ijzeren staven toegang tot de Telegraaf wilden verschaffen. Zij rolden papier de vrachtwagens uit, van die dikke rollen, de Nieuwezijds af, de Paleisstraat in, ergens op de Dam eindigend. Zij staken voor de Telegraaf pakken kranten in brand, een zee van blauwe vlammetjes. Het was een zonnige dag, maar de zon kon met moeite door de rookwolken priemen, daar was het leger van Van Hall, met ME-bussen en motorfietsen, maar de bouwvakkers waren al weg. Later werd het wel meppen op het Rokin.'' De politie was te laat door falende communicatie met het stadhuis, dat kostte burgemeester Van Hall zijn functie.

Op de Dam is tijdens onze wandeling inmiddels het baldakijn van Paleis naar de Nieuwe Kerk al voltooid. Rechts in de verte op het Rokin staat het standbeeld van Wilhelmina, in 1980, bij de kroningsrellen urenlang in wolken traangas gehuld.

HOTEL V/H STADHUIS

Het voormalige stadhuis is nu hotel The Grand. Smeets gaat voor, hij kent het gebouw uit zijn tijd als stadsverslaggever. Door de draaideur rechts de brede trap, naar de eerste verdieping. Rechtdoor naar de oude raadszaal, links de koffiekamer, even terug en rechts naar de Burgemeesterskamer, herkenbaar aan de drie Amsterdamse kruizen. De bode-kamer is nu een lift, maar verder is alles nog in ordentelijke staat, constateert Smeets content.

..NOG LANG ONRUSTIG

Op de Nieuwe Keizersgracht, niet ver van het Jonas Daniël Meijerplein, zaten volgens Smeets diverse CPN-mantelorganisaties. Tot ver in de jaren '50 zat daar ook de EVC, de Eenheids Vak Centrale, een aan de CPN gelieerde vakbond. We lopen er rechtdoor, na de Wibautstraat aan de andere kant van de gracht verder, naar de Amstel, de Magere Brug over, linksaf en over de brug de Prinsengracht op. Op nummer 820 organiseerde uitgeverij Polak & Van Gennep een tentoonstelling met foto's van de huwelijksrellen. Ook dat werd een rel. Louis van Gasteren maakte daar een film van: Omdat mijn fiets daar stond. Via de toenmalige ambtswoning van burgemeester Van Hall en Het Lieverdje op het Spui komen we weer terug bij de rookbomlocatie. Hofland: ,,De rellen in die tijd hadden een heel sterk element van loltrappen. Het gezag liet zich elke keer uitdagen. Toen ontstond de uitdrukking `en het bleef nog lang onrustig in de stad'''.

De wandeling duurt 2 tot 2,5 uur. De Westerkerk/Raadhuisstraat zijn bereikbaar met tramlijnen 13,14,17 en 20. Zin in verwante wandelingen? Oranje in Amsterdam, een uitgave van de Amsterdamse VVV. Politieke wandelingen door Amsterdam, van Ton Heijdra en Gerard Nijssen, Instituut voor Publiek en Politiek, ISBN 9064783309.