Plaatjes op de pijpenbundel

Alles aan dit boek ademt enthousiasme voor het onderwerp: van de ruim 700 bladzijden met honderden kleurenfoto's en het grote aantal auteurs tot de ondertitel toe. Vanaf eind vijftiende eeuw werden kassen van (kerk)orgels, ter bescherming tegen vuil en ongedierte, voorzien van deuren. Het boek biedt een inventarisatie van alle beschilderde orgeldeuren die in Europa bekend zijn. Nederland is kwantitatief, en met zeventiende-eeuwse orgeldecoraties als die in de Nieuwe Kerk in Amsterdam en de Alkmaarse Laurenskerk ook kwalitatief, goed vertegenwoordigd. In Italië zijn orgelluiken uit de Renaissance en de Barok zo talrijk dat de behandeling van dat land alleen al een kwart van de tekst beslaat. De decoraties blijken in dezelfde technieken, met dezelfde materialen en in dezelfde stijl te zijn gemaakt als andere schilderijen op paneel of doek. Opvallend is vooral de vorm van de deuren, vaak onregelmatig van omtrek, en soms voorzien van welvingen om te passen over de pijpenbundels van het instrument.

Een specifieke thematiek voor de decoratie van orgelluiken is moeilijk te definiëren. Toepasselijke thema's zijn voorstellingen van musicerende engelen, de harpspelende koning David, of Cecilia als patroonheilige van de muziek. Maar even vaak lijkt iedere muzikale verwijzing te ontbreken. Blijkbaar was de themakeuze niet aan strikte regels gebonden. Toch zou je wel willen weten waarom een ongewone episode als de `Val van Simon Magus' uit de legende van de apostel Petrus voorkomt op twee zestiende-eeuwse orgelluiken in Noord-Italië. En over de achtergrond van het veelvuldig voorkomen van de Annunciatie, met Maria op het ene luik en de aankondigende engel op het andere, vernemen we niet veel meer dan dat dat thema in het algemeen veel voorkomt, en dat het een voorstelling is die de gelovige de boodschap van de incarnatie goed inprent.

Juist bij die mededeling dringt zich het idee op dat de tekst van het boek lang op publicatie heeft moeten wachten en daardoor verouderd is. Het is in elk geval opvallend dat de recente dissertatie van Mieke van Zanten (Orgelluiken: traditie en iconografie; de Nederlandse beschilderde orgelluiken in Europees perspectief, Zutphen 1999) nergens wordt aangehaald. Van Zanten gaat bijvoorbeeld in op de relatie van voorstellingen van de Annunciatie met liturgische rituelen, en de betekenis van scènes uit het leven van koning David. Dit boek is vooral een bewonderenswaardige, inventariserende aanzet tot deelstudies naar de afzonderlijke werken. En terwijl orgelluiken van belangrijke schilders zijn opgenomen in hun oeuvrecatalogi, heeft deze publicatie veel werk van anonymi en kleine meesters aan de vergetelheid ontrukt.

A.W.A. Boschloo, H. Fischer e.a.: De beschilderde orgelluiken van Europa. Een erfgoed van grote schoonheid met een rijke historie en van onvervangbare waarde. Stichting Organa Historica, Rotterdam. 720 blz. €134,98