Oefening of levensgevaarlijke strategie

Hoe serieus was de bomdreiging in september vorig jaar? Vier verkeerstunnels werden met militair vertoon afgesloten, uit angst voor autobommen. Betrokkenen kritiseren de overheid. ,,Normaal gesproken had men de mensen moeten weghouden bij de tunnels.''

De dagelijkse deelnemers aan het woon-werkverkeer rond Amsterdam en Rotterdam waanden zich op de vroege morgen van donderdag 27 september in een oorlogsgebied. Tanks sloten de rijbaan af. Sluipschutters op hoge posities. Mannen met bivakmutsen richtten automatische wapens op hen.

De overheid reageerde zo, met voor Nederland ongekend militair vertoon, op een dreigbrief die ze de dag tevoren had gekregen. In vier verkeerstunnels rond Amsterdam (de Zeeburger- en de Coentunnel) en Rotterdam (de Botlek- en de Beneluxtunnel) zouden autobommen afgaan, had een anonieme briefschrijver gemeld.

Er werd die ochtend uiteindelijk niets explosiefs gevonden. Maar juist door de militair geplande voorbereidingen had de afsluiting kunnen ontaarden in een ramp van ongekende omvang, zegt een betrokkene bij de evaluatie van de actie. Als in die lange files echt één of meer bomauto's hadden gestaan, heeft de overheid bewust een groot risico genomen, vindt deze betrokkene. Of wist men van tevoren dat de brief niet serieus was en ging het om een grootschalige oefening?

Officieel hullen de autoriteiten zich nog steeds in nevelen over het waarom van de militaire actie bij de verkeerstunnels. Zeker is wel dat de bomdreiging daags ervoor al bekend was bij verschillende overheden én bij enkele diensten, en dat het publiek bewust niet op de hoogte was gesteld.

Bij het Traffic Information Centre in Driebergen waren de afsluitingen de avond tevoren al bekend, en ook de reden ervan: bomalarm. De verkeerscentrale wist dit al in zo'n vroeg stadium doordat het Korps Landelijke Politiediensten ernaast gehuisvest is, aldus woordvoerder A. Koot. Op de ministeries in Den Haag werd toen nog druk overlegd, in de stadhuizen van Amsterdam en Rotterdam kwam het proces pas in de loop van de avond goed op gang.

Voor de mensen in de verkeerscentrale was het wel prettig dat ze tijdig, maar zeer vertrouwelijk, waren ingelicht over wat er ging gebeuren. ,,Intern konden we er de volgende ochtend rekening mee houden en onze personele bezetting goed op afstemmen. Het was afwachten wat er ging gebeuren, maar we mochten, ook de volgende ochtend, de reden van de afzetting niet vermelden.''

Om 6.19 uur ging het eerste bericht over de afsluiting van de Zeeburgertunnel in Amsterdam naar de achttien afnemers van het TIC, zoals de ANWB, die de informatie vervolgens naar buiten bracht. ,,Wij hebben er verder geen verklaring bij verstrekt, die informatie hebben we op verzoek van de politie opgehouden'', aldus Koot. Hij bevestigt dat zoiets uit een oogpunt van verkeersmanagement niet handig was. ,,Het was iets geheimzinnigs''. En: ,,We wisten ook niet hoe lang het ging duren.''

De nieuwsdienst van het ANP wist al snel wat er werkelijk aan de hand was. Zij had daags ervoor de bombrief ontvangen en de politie geïnformeerd. Zij kon de afsluitingen dus snel combineren met de inhoud van deze brieven.

Terwijl de leiding van de ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken in Den Haag, de autoriteiten van Rotterdam en Amsterdam, de BVD én de explosievenopruimingsdienst (EOD) op de hoogte waren van het ontploffingsrisico, bleef publieksinformatie achterwege.

Tactische overwegingen kunnen daaraan ten grondslag hebben gelegen, maar de gevolgde strategie wekt verbazing bij verschillende betrokkenen. Een van hen, die voor een van de betrokken overheden aan een evaluatie meewerkt, noemt het ,,werkelijk opvallend'' dat het publiek niet op de hoogte is gesteld van de actie. ,,Is dat logisch bij een echte bomdreiging? Of wilde men de daders op heterdaad betrappen? Ook dan heeft het publiek een groot risico gelopen.''

Het Tweede-Kamerlid Van Oven (PvdA) spreekt zijn verbazing uit over de gevolgde strategie. ,,Normaal gesproken moet de nadruk op preventie liggen. In dit geval dus: de mensen weghouden bij de tunnels.''

Directeur P. van Lochem van het NIBRA (instituut voor brand- en rampenbestrijding) kan de gevolgde strategie achteraf ook moeilijk plaatsen. ,,De besluitvorming spitste zich erg toe op het afsluiten van de tunnels. In het algemeen ligt het zeker voor de hand om het publiek in te lichten als er actie komt. Tenzij justitie reden had om dat achterwege te laten. Was het een serieuze zaak?''

Van Lochem heeft in de wandelgangen over geruchten gehoord dat die blokkades niet meer dan een oefening zijn geweest. ,,Maar niemand die dat zeker weet. Als het inderdaad een serieuze zaak was, had men aanvullend op de afzettingen zeker wel beter gekeken wie in welke auto's er in de files stonden.''

Hoewel eerstverantwoordelijke minister Korthals van Justitie in een Kamerdebat, eind vorig jaar, kritiek wegwuifde, twijfelt een meerderheid van de Kamer aan die bewering, getuige het grote aantal vragen van nagenoeg alle fracties aan het kabinet. Die zijn op de eerste plaats ontevreden over de summiere evaluatie die het kabinet afgelopen december beschikbaar stelde: zegge en schrijve één velletje A4.

De Kamer heeft afgelopen week opheldering aan het kabinet gevraagd, want dat ene velletje evaluatie bevat geen informatie. ,,Karig'', noemt PvdA'er Van Oven die evaluatie. ,,Bovendien is inmiddels gebleken dat de gang van zaken helemaal niet zo vlekkeloos was als de minister suggereerde.''

De PvdA wil, net als andere fracties extern onderzoek naar de tunnelblokkades. De SP suggereert openlijk dat de operatie meer een oefening is geweest dan daadwerkelijke voorbereiding op een mogelijke aanslag. De verantwoordelijke ministers moeten op de eerste plaats opheldering geven op de vraag of er voldoende aanleiding was om de brief als ,,authentiek'' te bestempelen. ,,Is er aanleiding om te veronderstellen dat het om een oefening ging, getuige onder andere de verschillende methodes die de BBE hanteerde bij de verschillende tunnels?''

Het CDA wijst er op dat de luchtverkeersleiding vier onbekende objecten op de radar detecteerde terwijl het luchtruim al was afgesloten. Dat bleken achteraf Lynx-helikopters van de Marine te zijn geweest. ,,Waarom is de luchtverkeersleiding niet eerder op de hoogte gebracht van het feit dat deze helikopters in het gebied aan het patrouilleren waren?'' Ook moet het kabinet opheldering geven over de vraag of diverse ambtelijke instanties onvoldoende op de hoogte waren van de procedures.

De gemeente Amsterdam heeft inmiddels besloten tot extern onderzoek naar de gang van zaken bij de Zeeburger- en de Coentunnel. Het ministerie van Justitie, het eerst verantwoordelijke departement, beslist op korte termijn over een alomvattend onderzoek.