Foto's van een reis door een onmetelijk land

,,Op het geschreeuw van de eerste Spanjaarden die landden op het schiereiland antwoordden de Maya's Ma c'ubah than, `we begrijpen jullie woorden niet'. De Spanjaarden hoorden `Yucatán', en besloten dat dit de naam van de provincie zou zijn.''

Dat schrijft Tzvetan Todorov in zijn boek The Conquest of America (1985). Wie de namen geeft, heeft de macht – naar het oervoorbeeld van Adam die in het paradijs de bevoegdheid kreeg van God om alle levende wezens namen te geven. De historische en culturele implicaties van het naamgeven is de rode draad door het oeuvre van de Duitse kunstenaar Lothar Baumgarten (1944). Ook de fotoserie Carbon, te zien in De Pont in Tilburg, gaat hierover. Steeds roept Baumgarten de namen van andere, meestal verdwenen, culturen en volkeren op, in installaties in onze musea, die bij uitstek de plekken zijn waar de westerse cultuur bewaard en gekoesterd wordt.

Carbon gaat over de confrontatie tussen twee werelden: van de eerste bewoners van het Noord-Amerikaanse continent en van de pioniers die naar het Westen trokken. Maandenlang reisde Baumgarten per trein en auto langs de spoorlijnen van alle verschillende Noord-Amerikaanse spoorwegbedrijven. Sommige van die spoorlijnen functioneren nog, andere zijn al lang geleden in onbruik geraakt. Hun namen herinneren aan de Indiaanse stammen en hun grondgebieden: Poughkeepsie Bridge & Railroad, Lackawaxen & Stourbridge, Mohawk & Malone. Welluidende namen zijn het, die met hun polyfonie een `aroma van geografie' verspreiden (aldus Baumgarten) en die er tegelijk aan herinneren dat met ieder nieuw deel van het spoorwegnet de Indianen verder werden verdreven.

In meer dan 100 foto's, gelatinezilverdrukken, voert Lothar Baumgarten de beschouwer mee door het onmetelijke land. Over onverwoestbare stalen spoorwegbruggen zwaaibruggen, basculebruggen, hefbruggen -, enorme viaducten, diamantvormige, gelijkvloerse kruisingen van spoorlijnen van twee verschillende bedrijven. Maar ook laat hij een landschap met grazende koeien zien, mistflarden boven de Mississippi, ijzeren sporen overwoekerd door kniehoog gras, wilde paarden bij de Southern Pacific Transportation Co., vervallen emplacementen, de wachtkamer van een Amtrak-station, besneeuwde dennebomen in Sheep Creek, Glacier County. Bij iedere foto vermeldt een bijschrift de naam van het bedrijf dat de eigenaar is van de spoorlijn, de naam van de stad en van de county.

Carbon is een lange eenzame reis die nooit verveelt, een reis vol verlangen naar stilte en ongereptheid. Geen mens is ergens te bekennen; maar steeds zijn daar die sporen van menselijke geschiedenis. Iedere foto moet gezien worden, en dan weer opnieuw, van voren af aan. Baumgarten heeft een zeer precieze aandacht voor kader en positionering. Daarbij werkte hij met een eenvoudige, goedkope camera en een klein statief. Hierdoor hebben de foto's een grote directheid en intimiteit, het is voelbaar dat de afstand tussen de fotograaf hem en het landschap klein was.

Carbon heeft een dubbele betekenis. Het woord verwijst naar de grote hoeveelheden steenkool, de brandstof die nodig was om het continent open te leggen, en naar de zogenaamde C-14 methode waarmee archeologische vondsten worden gedateerd.

Steeds is er in het werk van Baumgarten dit bewustzijn van een samengaan van tijd en ruimte. Op de muren in De Pont bracht hij de namen van de bedrijven aan, in een typografie die ontleend is aan Amerikaanse spoorwegboekjes. Hij maakte er Walldrawings van, en gaf de woorden de vorm van bijvoorbeeld een semafoor of een viaduct. Dit laatste is geen goed idee. Het is de zwakke plek van Baumgarten: af en toe gaat een ontstuitbare design-drang met de kunstenaar aan de haal. Zo is het de opzet van Baumgarten dat het typografische ritme van de namen boven de deuren van de lange rij wolhokken in De Pont het ritme van spoorwegviaducten oproept. Eronder bracht hij de oorspronkelijk Indiaanse namen aan, ondersteboven omdat de Indiaanse stammen verdreven zijn en tot het verleden behoren, en in rood als verwijzing naar bloed en naar `roodhuid'. Maar dit is een overkill aan referenties, het is te bedacht en werkt niet in visuele zin. Hetzelfde geldt voor de gedesignde lijsten om de foto's. Lothar Baumgarten schiet hier in zijn streven om iedere millimeter betekenis te verlenen aan zijn doel voorbij.

Een simpele opsomming van de namen zou effectiever zijn. In feite is de fotoserie in combinatie met de bijschriften voldoende: als geheel maakt dit de intentie van Lothar Baumgarten volkomen duidelijk. Dat geldt ook voor het prachtige boek Carbon, het kunstenaarsboek dat in nauwe samenwerking met de Nederlandse vormgever Walter Nikkels tot stand kwam. Carbon is een rijk en meeslepend kunstwerk.

Lothar Baumgarten: Carbon, tentoonstelling in De Pont, Stichting voor hedendaagse kunst, Wilhelminapark 1, Tilburg. T/m 9 juni. Dizo 11-17 uur. Tel. (013) 5438300.