... en toen had iedereen een 8

Het kost hbo en universiteit geld als een student traag is of zijn diploma niet haalt. Dat verschil kan 27.000 gulden per student belopen. Geen wonder dat er mee gesjoemeld wordt, zoals de inspectie voor het onderwijs beweert.

De ene hand wast de andere. Studenten willen hun diploma, en dat willen de universiteiten en hbo-scholen ook. Studenten zijn net middelbare-scholieren: ze spieken via sms-jes op de mobiele telefoon, ze verzamelen oude tentamens, halen volledige scripties en essays binnen via internet. En de docenten knijpen een oogje dicht. Een student die niet afstudeert, kost de instelling namelijk geld.

Het is verleidelijk om minder goede studenten te laten slagen of studenten die punten tekortkomen door het examen heen te slepen, zegt adjunct-directeur K. Schaepman van de school voor journalistiek te Utrecht. Hij denkt dat er op zijn school niet wordt gesjoemeld. Een oud-studente weet uit ervaring dat het wel zo is. ,,De School voor Journalistiek is prima te doen in vier jaar. Dat zegt de school tegen alle studenten aan het begin van de opleiding.'' En als de student het niet op eigen kracht redt, helpen de docenten, zegt zij. ,,Officieel mag je een tentamen maar één keer herkansen. Als je het nog een keer over wilt doen, moet je een schriftelijk verzoek schrijven met een afdoende motivatie. Officieus mag het veel makkelijker over. Een tweede of derde herkansing wordt door de docenten zelfs aangemoedigd.''

De studente herinnert zich bijvoorbeeld het sociologie-tentamen uit het eerste jaar. ,,Driehonderd eerstejaars, en het overgrote deel haalde het niet. En het hertentamen ook niet. De docent kreeg de schuld.'' Er waren twee mogelijkheden: of de beoordelingsnormen naar beneden bijstellen of het examen nietig verklaren. Het laatste gebeurde. De studenten kregen een opdracht, die ze thuis mochten maken. ,,En toen had bijna iedereen een acht of negen.''

Universiteiten en hbo-scholen hebben belang bij studenten die afstuderen. In 1995 is door toenmalig minister van Onderwijs Ritzen een stelselherziening ingevoerd, waarbij de bekostiging van het hoger onderwijs werd aangepast. HBO-scholen krijgen een voorschot van het ministerie als een student begint aan zijn opleiding. Aan het eind, als het diploma is behaald, wordt er afgerekend. Haalt de student een diploma, dan houdt de instelling de 15.880 euro (35.000 gulden). Haalt hij geen diploma, maar is hij wel 1,35 jaar ingeschreven geweest, dan levert dat 3.630 euro (8.000 gulden) op.

Op de universiteiten gaat het anders. Die krijgen een bedrag per ingeschreven student die collegeld heeft betaald. Voor de `harde' vakken, de technische studenten is dat 3.400 euro (7.500 gulden), voor de `zachte' studies 2.268 euro (5.000 gulden). Ze krijgen een vast bedrag, de rijksbijdrage, dat afhankelijk is van het aantal opleidingen en studenten aan de universteit. En ze krijgen geld per afgestudeerde: 11.340 euro (25.000 gulden).

Geen diploma is dus voor iedereen een strop: voor student én instelling. En lang studeren is al even vervelend. Een student die blijft plakken, is duur. Op het hbo is het de moeite waard de student in elk geval door die eerste 1,35 jaar te helpen.

Voorzitter Frans Leijnse van de HBO-raad vindt dat deze manier van bekostigen onvermijdelijk malafide gedrag in de hand werkt. ,,Wij hebben de overheid altijd gewaarschuwd dat zij niet te veel de nadruk moeten leggen op het behalen van diploma's en rendement.

De inspectie voor het hoger onderwijs is het niet ontgaan dat studenten sjoemelen met tentamens en examens, en dat ze daarbij geholpen worden door hun docenten. Een woordvoerder van de inspectie: ,,Visitatiecommissies die de instellingen bezoeken rapporteerden vaak kritisch of onduidelijk over de examens.'' Examencommissies die moeten toezien op de kwaliteit van de examens bestaan soms uit eigen personeel. De tentamens hebben te weinig diepgang, of de vragen circuleren al jaren onder studenten. ,,En natuurlijk horen wij van de internet- en sms-trucs.''

Een truc is het niet, zegt A. Bakker, een particulier die via de websites www.scripties.nl en www.werkstukken.nl scripties en werkstukken verhandelt. Integendeel hij doet juist zijn best om zijn handelswaar voor fraude waardeloos te maken. Op bestelling kan een student of scholier een werkstuk of scriptie krijgen, uitgeprint per post thuisbezorgd. En op elke bladzijde staat een stempel van Bakker door de tekst. ,,Het is bedoeld als naslagwerk.''

Bakker vraagt scripties en werkstukken en zet ze in zijn etalage op basis van no cure no pay. Verkoopt hij een stuk, dan krijgt de schrijver de helft van de opbrengst (die kan variëren van 50 tot 150 gulden), verkoopt hij er veel meer, dan krijgt de schrijver steeds meer van de opbrengst. Hij heeft zo'n 140 documenten in beheer en naar eigen zeggen zo'n 80 à 90 klanten, ,,veel middelbare-scholieren''. Vooral sinds de hoogste klassen van de middelbare school zijn ingericht als studiehuis, is de handel in werkstukken verlevendigt.

Het idee voor zijn part-time onderneming kreeg Bakker toen hij als avondstudent op de HEAO zat. Op zijn school en op vier of vijf andere hogescholen ging jarenlang hetzelfde werkstuk rond. ,,Dus dat werd allemaal aan elkaar overgedaan of uitgeleend.'' Andere werkstukken die circuleerden moesten ,,een beetje worden aangepast aan de tand des tijds''.

De inspectie is nu bezig met een onderzoek naar de manier waarop studenten worden getoetst. De resultaten zullen in het onderwijsverslag komen te staan dat op 18 april verschijnt.