`Bodemslakken stukken goedkoper'

Is het milieu gebaat bij het verwerken van afval in wegen? De milieu-inspectie slaat alarm over de bouw van de hogesnelheidslijn. Vanmiddag zou de Kamer er zich in een spoeddebat over buigen.

De komkommers uit de kassen van teler Ad Prinse waren de afgelopen herfst minder sappig dan gebruikelijk. ,,Mijn afnemers klaagden over de houdbaarheid.'' De komkommerteler kan het nog niet bewijzen, maar alles wijst erop dat hij slachtoffer is van een ,,milieuschandaal'' bij de aanleg van de hogesnelheidslijn.

Rustig wonen is het niet meer in buurtschap De Rith. Pal voor de deur van de ,,cynisch geworden'' teler liggen grote zwarte bergen afvalslakken, waarin deels al de contouren van een toekomstige wegdek zijn te herkennen. De rijksweg A16 wordt hier, ter hoogte van Breda, verplaatst ten behoeve van de aanleg van de hogesnelheidslijn die Amsterdam met Brussel moet verbinden.

Met de bergen as wordt sinds zes weken niets meer gedaan. De Tweede Kamer bepaalde eind vorig jaar dat de werkzaamheden moesten worden gestaakt in afwachting van een onderzoek door de Inspectie Milieuhygiëne naar de kwaliteit en de afdichting van de bodemslakken. Die zijn het residu uit de verbranding van huisvuil door installaties in Rotterdam, Moerdijk en Roosendaal. Er zal 1,3 miljoen ton slakken worden gebruikt.

Het gebruik van bodemslakken als alternatief voor zand bij infrastructurele weken wordt sinds een aantal jaren aangemoedigd. Hergebruik van afval is een van de speerpunten uit het beleid van minister Pronk (VROM). Bovendien zijn de bodemslakken ,,lichter'' en ,,stukken goedkoper'' dan zand, aldus de bouwers van de hogesnelheidslijn. En zandwinning is verre van populair.

Over de kwaliteit van de slakken maken buurtbewoners zich weinig illusies. ,,Het is troep'', zegt Joost Huijbrechts, die naast het tracé woonde en deze week is verhuisd. ,,Er wordt op deze schone grond voor de eeuwigheid spul gestort waarvan niemand de effecten kent. Dat is onverantwoordelijk.'' Zelf ontdekte hij dat er een gasbel onder de afdeklaag zat. De brandweer constateerde de aanwezigheid van koolmonoxide. ,,Ik dacht: wegwezen hier.'' Huijbrechts zou willen dat er op z'n minst een bewerking op de asresten zou zijn toegepast, bijvoorbeeld door er verglaasde korrels van te maken. Maar nee, hij observeert ,,stomende vrachtwagens'' die hier ,,aaneengekoekte pakketten'' komen neerkieperen. Komkommerteler Prinse kan erover meepraten. ,,Ik heb er lepels en vorken uitgehaald. Er zat ook een mooie Engelse sleutel bij.''

De kwaliteit van de bodemslakken is niet de grootste zorg van de inspectie, zo blijkt uit het onderzoek. Er zitten zware metalen in, maar dat is geen nieuws. ,,Toepassing van een bijzondere categorie afvalstof zoals bodemas draagt nu eenmaal milieuhygiënische risico's met zich mee.'' Er is in elk geval niets aangetroffen wat op het gevaarlijke vliegas lijkt. Meer zorgen maakt de inspectie zich over de afdichting van de ,,secundaire grondstof'', zoals de bodemslakken worden genoemd. Die deugt niet, stelt de inspectie.

De bouwers hebben te lang gewacht met het afdichten van de bergen as, aldus de inspectie. ,,Er wordt pas na zes weken afgedekt.'' Voorschrift is drie aaneengesloten werkdagen. De meningen verschillen over de mate waarin de nietafgedekte bodemassen schade aan het milieu kunnen veroorzaken. Zeker is wel dat er zware metalen zijn uitgespoeld naar omliggende wateren. Het Hoogheemraadschap West-Brabant constateerde eerder een verontreiniging ,,in ernstige mate'' met chroom, koper, nikkel en zink. Bij een ander geval bleek water eveneens ,,in ernstige mate'' te zijn vervuild met chloride, sulfaat en koper. Bovendien heeft de inspectie ,,ernstige twijfels'' over de tijdelijke afdichting met een bitumenemulsie, een soort vloeibaar asfalt. Deze laag is beschadigd en zo kan hemelwater zware metalen meevoeren naar de bodem. ,,Als over de bitumenlaag gelopen wordt, wordt waargenomen dat er in het voetspoor water naar de oppervlakte komt, alsof over een verzadigde schuimmat wordt gelopen.''

De definitieve afdichting, die later wordt aangebracht, staat ook ter discussie. Het wetenschappelijk instituut Alterra deed onderzoek naar afdichting van afval. Daaruit bleek dat de gebruikte ,,dekbedden'' gevuld met bentoniet, een ,,zwelklei'' die groter wordt als er water in sijpelt, hun functie na enkele jaren verliezen onder invloed van zouten uit de bodemas. ,,Niet kosjer'', zegt onderzoeker Dethmer Boels van Alterra. Hij sluit niet uit dat nietafgedichte slakken kunnen verstuiven en zo via de openstaande daken in de komkommerkassen kunnen belanden.

De gemeente Breda maakt zich zorgen over de afstand tussen de onderkant van de slakkenbergen en het grondwater. De gemiddeld hoogste grondwaterstand is volgens een TNO-rapport niet goed berekend, zodat de slakken het grondwater kunnen raken. De bouwers betwisten de resultaten van het onderzoek. VVD-wethouder Joop de Wert eist nu namens Breda ,,garanties'' dat er geen stoffen worden gebruikt die de volksgezondheid en het milieu schaden, ,,nu niet en in de toekomst niet''. De Wert wil niet zo ver gaan te erkennen dat alle komkommers langs de A16 zullen verpieteren. ,,Ik ben maar een simpele wethouder. Maar ik weet wel dat er de nodige mythevorming plaatsvindt.'' Vanochtend, meldt hij, heeft hij in Den Haag van de ministers Pronk én Netelenbos de garantie gekregen dat er ,,geen risico's'' worden genomen en dat aantoonbare milieuschade wordt vergoed.