Plotseling solidair

Topmanagers verdienen zo veel dat ze buiten collectieve regelingen vallen. Ze sluiten individueel een contract af met de werkgever. Bij KPN vechten zestig topmanagers hun ontslag nu juist gezamenlijk aan: ze willen meer geld.

De hofhouding van KPN is boos. De ontslaggolf die sinds de troonsbestijging van Ad Scheepbouwer door het telecombedrijf raast, maakt geen onderscheid tussen hoger en lager personeel. Maar de 120 topmanagers die overbodig zijn verklaard, vallen niet onder het `sociaal plan' dat KPN met vakbonden heeft afgesproken. Ze verdienen te veel, hebben individuele contracten met KPN en worden daarom ook ieder apart weggestuurd.

Dat laatste zegt KPN. En geen arbeidsrechtdeskundige die deze redenering tegenspreekt. Behalve Oscar Hammerstein, advocaat bij Spong Advocaten. Zestig van de ontslagen topmanagers, allen met inkomens tot nu van boven de 73.000 euro per jaar (ruim 1,5 ton), klopten onlangs bij hem aan. Zij willen gezamenlijk bij KPN een betere vertrekregeling afdwingen. Hammerstein mag gaan praten met het KPN-bestuur en zo nodig een rechtszaak voeren.

Hammerstein betreedt terra incognita met deze zaak. De kantonrechter behandelt nooit collectieve ontbindingszaken, uitsluitend individuele. Hammerstein wil zestig individuele contracten samenvoegen tot één zaak. De behandeling van een collectieve ontbindingszaak door een kantonrechter zou een primeur zijn. ,,Er is best wat voor te zeggen'', zegt Hammerstein zelfverzekerd.

Of een kantonrechter bereid is verschillende managers één soort vergoeding te geven, is onwaarschijnlijk, zeggen arbeidsrechtdeskundigen. Normaal gesproken beoordeelt hij aan de hand van de individuele omstandigheden of het ontslag van een werknemer terecht is.

Van massaontslag (meer dan twintig werknemers) moet de werkgever altijd melding maken bij arbeidsvoorziening, een overheidsinstantie. Hij vraagt dan een collectieve ontslagvergunning, die de arbeidsvoorziening doorgaans binnen drie maanden goedkeurt. Wel moet de werkgever aannemelijk maken dat die banen om economische redenen geschrapt moeten worden. In het `sociaal plan' worden afspraken gemaakt over het helpen van werknemers bij het vinden van een nieuwe baan. Bij KPN worden op deze manier nu 2.900 mensen gedwongen ontslagen.

Ook voor de 120 individuele topmanagers had KPN een ontslagvergunning bij arbeidsvoorziening kunnen aanvragen, zegt de Amsterdamse hoogleraar arbeidsrecht Evert Verhulp. ,,De werkgever gaat alleen naar de rechter als hij snel van iemand af wil, of als hij geen dossier heeft opgebouwd over de werknemer. Hij moet dan één keer een vergoeding betalen aan de werknemer, die de rechter bepaalt, maar dan is hij wel meteen van de arbeidskosten af.'' Die kosten lopen op als de werkgever via de arbeidsvoorziening handelt. Die route kan (inclusief opzegtermijn) zo'n zes maanden vergen. Dat is in dit geval 120 keer zes (top-)maandsalarissen doorbetalen.

Meestal wil een bedrijf snel van iemand af als het in financiële problemen zit, zegt Verhulp. KPN voert de reorganisatie uit omdat het telecombedrijf dreigde te bezwijken onder een schuldenlast van 23 miljard euro. Verhulp: ,,Anderzijds verkleinen die financiële problemen de kans weer dat de rechter een hoge vergoeding geeft aan die managers. Je moet als werknemer dan aannemelijk maken dat je ondanks die problemen een hoge vergoeding zou moeten krijgen.''

Zover is het nog niet. Eerst willen de ontslagen managers om de tafel gaan zitten met hun voormalige werkgever. Volgens cijfers van de Universiteit van Amsterdam bereiken werkgever en werknemer in negentig procent van de gevallen overeenstemming voordat zij voor de kantonrechter moeten verschijnen. De kans dat Hammerstein een akkoord bereikt met Scheepbouwer is statistisch gezien dus groot. Goedkeuring door de kantonrechter is dan slechts een formaliteit.

Toch is dit geen standaard arbeidsconflict, zegt Jim Bos, directeur van het Nederlands Centrum van Directeuren (4.500 leden). Het is volgens Bos voor een werkgever veel makkelijker af te rekenen met een individuele manager dan met een groep. Bos: ,,Daarom verenigen ze zich. Je zou kunnen stellen dat als managers zich zo graag buiten de collectieve regelingen houden, ze dus de consequenties als individu moeten aanvaarden. Maar de KPN-leiding heeft van hen een groep gemaakt door hen als groep te ontslaan.''

Bos ziet de stap die de ontslagen managers hebben gezet als een ,,politieke'' stellingname tegenover het KPN-bestuur. ,,Die managers hebben zoiets van: júllie hebben strategische fouten gemaakt waardoor KPN in financiële problemen zit. Niet wij. Waarom zouden wíj dan bij de rechter moeten aantonen dat het óns niet te verwijten valt dat we moeten vertrekken?''

Dit argument snijdt geen hout, vindt hoogleraar Verhulp. ,,Strategische keuzes moeten nu eenmaal gemaakt worden. Als die om welke reden dan ook verkeerd uitpakken dan kun je niet tegen de bedrijfstop zeggen: het is uw schuld dat ik eruit moet.''

Topmanagers zorgen over het algemeen goed voor zichzelf. Een recent voorbeeld hiervan is Scheepbouwer zelf. Hij bedong eind vorig jaar al bij zijn aantreden als bestuursvoorzitter een forse gouden handdruk, een geldbedrag dat hij krijgt als hij voortijdig moet vertrekken, ook als hij er een puinhoop van maakt. De managers die Hammerstein in de arm hebben genomen hebben over het algemeen niet zo'n vertrekregeling, zegt Hammerstein desgevraagd.

Sommige topmanagers voelden de bui vorig jaar al hangen en namen contact op met de AbvaKabo, vertelt bestuurder Peter Wiechmann. ,,Ze wilden weten wat er onder het sociaal plan voor hen was geregeld. Nou, niets dus.'' Wiechmann nam contact op met KPN en legde de kwestie aan het telecombedrijf voor. ,,Hun antwoord was duidelijk: wij spreken daar niet met jullie over, deze mensen hebben een persoonlijk contract met ons.''

Volgens Wiechmann wordt van vakbonden vaak gedacht dat ze er alleen maar zijn voor het lagere personeel en voor het afsluiten van cao's. Maar die gedachte klopt niet. ,,Wij doen ook aan individuele belangenbehartiging.'' Helaas, zegt Wiechmann, zijn maar weinig managers lid van zijn vakbond. Hij roept ze op om alsnog lid te worden. ,,Dan was KPN's antwoord waarschijnlijk minder makkelijk geweest.''

KPN heeft de ontslagen managers al een vergoeding aangeboden. De hoogte daarvan is niet bij hun aanstelling vastgesteld, zoals bij Scheepbouwer.

Het bod is gebaseerd op de vergoeding die een kantonrechter volgens de KPN-juristen zou toekennen. Voor zo'n vergoeding bestaat sinds 1996 een landelijke formule, die is afgesproken door de Kring van Kantonrechters. Ze wilden willekeur bij ontslagvergoedingen uitsluiten. Tot dan toe verschilden de bedragen per rechter sterk, zo sterk dat sommige werkgevers iemand bewust in een bepaald kanton lieten ontslaan omdat de kantonrechter daar minder scheutig was.

Inmiddels is deze kantonrechtersformule ingeburgerd. Hij werkt zo: de rechter bepaalt de hoogte van de gouden handdruk op grond van de dienstjaren, salaris en vaste extra's (zoals winstdeling) en het belangrijkste de `correctiefactor'. Het gaat dan om de vraag of het de eigen schuld is van de werknemer dat hij ontslagen wordt. Zo ja, dan krijgt hij minder geld; zo nee, krijgt hij meer.

Wat betreft deze correctiefactor maken de topmanagers bij de kantonrechter weinig kans, zegt arbeidsrechtadvocaat Stefan Schütz. ,,In een reorganisatie verkeert de werkgever meestal in financiële moeilijkheden. Dan krijgt de werknemer alleen het maandsalaris maal het aantal dienstjaren.''

Maar de ontslagen topmanagers van KPN willen meer. Hammerstein is optimistisch over zijn gevecht tegen de status quo. ,,De formule is niet in de wet vastgelegd, het is een hulpmiddel'', zegt hij. ,,Dat [hulpmiddel] proberen we te verbeteren.''

Vooral voor oudere managers kan een zeer vervelende situatie ontstaan. Zij zijn te oud om nog elders gelijkwaardig werk te vinden, vallen niet onder het sociaal plan voor 55-plussers en krijgen uiteindelijk een veel lager pensioen omdat ze in de herfst van hun carrière geen premie afdragen. Hammerstein bestrijdt overigens dat hij vooral oudere managers vertegenwoordigt. Frank Reimer, een van de ontslagen managers die optreedt als woordvoerder van de groep, weigert commentaar.

Kan Scheepbouwer de extra eisen van de ontslagen subtoppers inwilligen? Het telecombedrijf zal op de vingers worden gekeken door de werknemers die wél onder het sociaal plan vallen. Voor hen zal het moeilijk te verkroppen zijn als blijkt dat het hoger management met powerplay een betere vertrekregeling voor elkaar krijgt.

Ook voor de vakbonden zou zo'n uitkomst zuur zijn. Zij hebben zich tijdens de onderhandelingen over het sociaal plan over het algemeen coulant opgesteld tegenover het bestuur. Ze hebben steevast het bedrijfsbelang voorop gesteld, mede op aandringen van Scheepbouwer, die hun de meest verschrikkelijke doemscenario's voor ogen schilderde. Scheepbouwer heeft tijdens gesprekken met Hammerstein weinig manoeuvreerruimte.