Fransen geven Hottentotse terug aan Zuid-Afrika

De Franse Senaat heeft gisteren unaniem de teruggave goedgekeurd van de resten van de Hottentotse vrouw Saartjie Baartman aan Zuid-Afrika. Vandaag wordt het wetsvoorstel in de Assemblée behandeld, waar het naar verwachting ook zal worden aangenomen. Daarmee komt een einde aan een sinds 1995 bestaande controverse tussen Frankrijk en Zuid-Afrika, dat de stoffelijke resten ,,als symbool van de uitbuiting en vernedering van de Zuidafrikaanse volkeren'' opeiste.

De zogeheten Vénus hottentote was, nadat haar familie was uitgemoord, slavin van een Nederlandse boer in de Oost-Kaap, toen zij in 1810, op twintigjarige leeftijd, werd meegenomen door een Engelse zeeman. In Engeland werd ze te kijk gezet op kermissen. In 1814 werd ze verkocht aan een Franse dierentemmer die haar in Parijs als `circusbeest' exploiteerde. Als `voorbeeld van Afrikaanse inferioriteit' en wegens `de kenmerken van dit merkwaardige ras' waartoe deze `Bosjesman-vrouw' behoorde, wekte ze tegelijkertijd de belangstelling van antropologen. Bij leven werd ze al bestudeerd en na haar dood, in 1815, werd haar stoffelijk overschot opgezet en tentoongesteld in de Jardin des Plantes en, vanaf 1937, in het Musée de l'Homme. Pas in 1976 maakte de museumdirectie een eind aan de expositie van Baartman en verdween zij, met het afgietsel van haar lichaam, in het depôt.

In 1995 openden Zuid-Afrikaanse wetenschappers, gesteund door de Zuid-Afrikaanse regering, onderhandelingen over teruggave van de stoffelijke resten van Baartman. De toenmalige directeur van het Musée de l'Homme stelde zich op het standpunt dat de wet, die museumstukken als `onvervreemdbaar' aanmerkt, teruggave onmogelijk maakte. Bovendien waren de Franse autoriteiten bang voor precedentwerking: evenals die van andere voormalige koloniale mogendheden beschikken Franse musea over talloze `antropologische' skeletten en schedels.

Om een eind te maken aan het verhaal van Baartman en de `beschamende' positie van Frankrijk stelde senator Nicolas About van de rechtse UDF-partij een wetsontwerp op, dat teruggave regelt. In zijn pleidooi stelde hij dat Frankrijk zichzelf eer bewijzen zou als het de stoffelijke resten van de Venus zou terugsturen naar Zuid-Afrika, `opdat zij de eerbewijzen van haar volk kan ondergaan en in vrede kan rusten, in een fatsoenlijk graf'.

Ten bewijze van `de emotionele betekenis' van teruggave van de resten voegde About Un poème pour Saartjie toe aan zijn pleidooi, van de hand van de Zuid-Afrikaanse dichteres Diana Ferrus. ,,Ik ben gekomen om je mee terug te nemen naar huis -/ thuis herinner je je het nog, het veld?(-)''

,,De terugkeer van de Vénus hottentote in Zuid-Afrika zal beleefd worden als het symbool van de hervonden waardigheid van een volk'', aldus About. Dat volk is in Zuid-Afrika overigens met uitsterven bedreigd.