Probleem? Roep de waakhond!

De mededingingsautoriteit is gevraagd om te bekijken of huurvideo's meer kosten in euro's dan in guldens. Een verzoek dat symbool kan staan voor de snelle opkomst van de nieuwe toezichthouders in Nederland met afkortingen als NMa en Opta.

Saaie nieuwbouwwoningen? Geknoei met bouwprojecten? Dure benzine? Gedoe met de kabel-tv? Vraag de toezichthouder om hulp. De toezichthouders zijn bij politici en belangengroepen snel getransformeerd van afschrikwekkende waakhonden tot reddende engelen. De jongste voorbeelden zijn de accountants die de Stichting Toezicht Effectenverkeer (STE) als controleur wensen en de Consumentenbond die de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) naar de euro-inflatie wil laten kijken.

,,Er is een duidelijke tendens om veel aan toezichthouders over te laten, ook dingen die niet rechtstreeks tot de taak van de toezichthouder behoren. De toezichthouder als panacee voor alles'', zegt mr. P. Glazener, die als advocaat bij Allen & Overy veel te maken heeft toezichthouders. ,,Natuurlijk kan de NMa kijken naar mogelijke prijsafspraken in enkele branches (als cd's, fietsen en videoverhuur), maar meer dan dat natuurlijk niet.''

De Tweede Kamer debatteert deze week over de NMa, die wat minister Jorritsma (Economische Zaken) betreft meer op eigen benen kan staan. Het is een evaluatie van de kartelwaakhond, die in enkele jaren veel publiciteit kreeg met (aangekondigde) onderzoeken naar onder meer de benzineprijs en de bouwfraude. De NMa staat daarmee model voor de snelle opkomst van het toezicht in Nederland bij de telecom (Opta), energie (DTe) en de financiële wereld (STE) naast de oude waakhonden bij pensioenen en verzekeringen (PVK) en banken (DNB).

Het toezicht is een typische erfenis van de paarse kabinetten. Begin jaren negentig was `zelfregulering' nog het toverwoord in veel branches volgens het door het CDA gekoesterde idee van soevereiniteit in eigen kring. Maar de marktwerking die nu op tal van terreinen wordt ingevoerd – openbaar vervoer, energie, zorg – vereist onafhankelijke toezichthouders om eerlijke prijzen, toegankelijkheid en kwaliteit te waarborgen.

Het beroep op de waakhonden is echter heel ruim geworden de laatste jaren. Politici hebben in de Kamer al eens geroepen om een onderzoek door de Nma naar kabel-tv, naar het openbaar vervoer en zelfs de `architectonisch te eenvormige' Vinex-woningen. ,,Ook in de energiewetgeving zie je dat aan de toezichthouder grote bevoegdheden worden toegekend, zonder dat wordt aangegeven op welke manier deze bevoegheden moeten worden uitgeoefend'', zegt advocaat Glazener.

De belangenorganisaties volgen nu. De accountants van NOVAA, die jarenlang hebben vastgehouden aan de zelfregulering, wil nu gedwongen door de Enron-affaire een controle door de STE. De STE, die onlangs zijn bevoegdheden bij financiële producten al fors zag uitgebreid, staat niet te springen. Andere toezichthouders zijn doorgaans gretiger, zoals de NMa bij de onderzoeken naar de benzineprijs en de bouwfraude. De Nederlandsche Bank (DNB), die het rentebeleid heeft zien vertrekken naar Frankfurt, liet eerder weten de euro-inflatie in de gaten te houden.

De vraag is alleen of de waakhonden hier wel nuttig zijn. Bij de accountants speelt het ingebouwde belangenconflict dat de boekhouder onafhankelijk de jaarrekening moet goedkeuren van het bedrijf dat hem betaalt. Een goedkeuringsstempel van de STE lost dat niet probleem niet op. Zelfs toezicht op euro-inflatie is niet zo eenvoudig. DNB kon gisteren namelijk niet veel meer zeggen dan dat de de euro-prijsstijgingen lastig zijn de onderscheiden van de andere prijsstijgingen.