Staat ze links of staat ze rechts

Prins Willem-Alexander mag van geluk spreken: anders dan een vorige Prins van Oranje mag hij wél een morganatisch huwelijk sluiten met de vrouw van zijn keuze.

Morganatisch? Ja zeker. Met dit woord wordt bedoeld dat bruid en bruidegom qua afkomst ongelijkwaardig zijn. In het Duits noemt men dit fijntjes nicht-ebenbürtig, zeg maar `niet-gelijkgeboren'.

Een morganatisch huwelijk had in vroeger tijden nogal wat consequenties, vooral als de man van hoge adel was – prins, hertog, grootvorst – en de vrouw van lage adel, of, nog erger, een burgermeisje. In zo'n geval deelde de bruid niet in de rechten van 's mans adellijke stand. Was hij een prins, dan mocht zij zich geen prinses noemen. Dit gold ook voor eventuele kinderen: die kregen geen prinselijke titels en werden bovendien uitgesloten van erfopvolging. Zeker in regerende vorstenhuizen waren dergelijke huwelijken hoogst ongebruikelijk. De regel was dat prinsen trouwden met prinsessen en omgekeerd. Sommige prinsen verkozen echter toch een meisje van lagere geboorte, een eenvoudig baronesje bijvoorbeeld, of een gewoon meisje. Ook de prins Zur Lippe, vader van prins Bernhard, huwde beneden zijn stand. Daarom werd de laatste bij zijn geboorte geen prins, maar slechts een graaf met de gelegenheidsnaam Lippe-Biesterfeld. Bernhards oom, de regerende vorst Zur Lippe, hielp hem in 1916 alsnog aan de prinselijke titel.

Een voorganger van prins Willem-Alexander, te weten Willem, de oudste zoon van koning Willem III, wilde ook morganatisch trouwen. Zijn uitverkorene was een keurig net Nederlands meisje, Anna Mathilda gravin van Limburg-Stirum. In 1874 liet de 33-jarige troonopvolger aan de Nederlandse ministers weten dat zíj zijn gemalin zou worden, eraan toevoegende: ,,Ik wil zó of ik wil niet''.

De ministers schrokken hevig, want naar hun stellige overtuiging hoorde de toekomstige Nederlandse koning met een prinses te trouwen. Zeker voor de troonopvolger was een morganatisch huwelijk uit den boze. Ze kwamen dan ook meteen met een hele rij bezwaren tegen Anna Mathilda.

Om te beginnen zou een huwelijk van de troonopvolger met een onderdane de `aangename en gemakkelijke relatiën' tussen ons koninklijk huis en andere vorstengeslachten belemmeren. Ten tweede zou het voor andere Oranjeprinsen en -prinsessen moeilijker worden een vorstelijke huwelijkspartner te vinden. Het Oranjehuis kon zodoende `geheel geïsoleerd' raken en gezien de grote persoonlijke invloed die sommige vorsten op de regeringszaken hadden, zou dit nadelig zijn.

Dat de uitverkorene Nederlands was leverde nog een probleem op: het was zeer goed mogelijk dat de familieleden van Anna Mathilda via haar invloed zouden uitoefenen. Verdenkingen en beschuldigingen van nepotisme zouden niet te vermijden zijn.

Een volgend nadeel was dat veel Nederlanders waarschijnlijk niet blij zouden zijn met de keuze van de prins. Dit zou het functioneren van de toekomstige koningin bemoeilijken. Kort en goed: de ministers ontraadden het huwelijk ten stelligste.

Maar zo gauw gaf de Prins van Oranje niet op! Er volgden ontelbare gesprekken en beraadslagingen. Wat de ministers ook zeiden: de prins persisteerde. Als Anna Mathilda niet zijn vrouw mocht worden, dan zou hij helemaal niet trouwen.

Zo ging dit enige jaren door. Uiteindelijk kozen de ministers eieren voor hun geld. Een morganatisch huwelijk, zo redeneerden zij, was in ieder geval beter dan geen huwelijk, zeker in het Huis van Oranje, dat dreigde uit te sterven.

Maar uiteindelijk ging de verbintenis toch niet door. Ondanks herhaalde smeekbeden van de prins weigerde zijn vader, koning Willem III, toestemming te verlenen. Diep teleurgesteld vertrok de Prins van Oranje daarop naar Parijs, waar hij, ongehuwd en kinderloos, in 1879 overleed.

De huidige Prins van Oranje mag dus wél `morganatisch' trouwen – net als vrijwel al zijn koninklijke lotgenoten. Niemand stoort zich meer aan burgermeisjes die koningin worden. Ook de bij het morganatisch huwelijk behorende gewoontes zijn allang afgeschaft. Máxima, zo mag men aannemen, zal de traditionele morgengave oftewel morganaticum (vandaar het woord) waarschijnlijk niet ontvangen. Vroeger was dit het énige geschenk waar de laagrangige bruid recht op had. De bruidegom overhandigde haar deze uit geld en/of juwelen bestaande gave op de morgen na de huwelijksnacht. Het is evenmin te verwachten dat Máxima als `mindere' tijdens de huwelijksvoltrekking links van prins Willem-Alexander zal staan in plaats van rechts, de ereplaats. Wegens deze gewoonte bij morganatische verbintenissen sprak men ook wel van een huwelijk met de linkerhand, tegenover het gebruikelijke huwelijk met de rechterhand. Je vraagt je af hoe onze geschiedenis verlopen was als die vorige Prins van Oranje wél met de linkerhand had mogen trouwen.