`Inuit hebben nooit op mensen gejaagd'

De Canadese Inuit-regisseur Zacharias Kunuk is in Rotterdam voor het filmfestival, samen met zijn producent en videokunstenaar Norman Cohn. ,,Wij corrigeren de geschiedenis''.

Atanarjuat is niet alleen de eerste speelfilm van Zacharias Kunuk, het is ook de eerste speelfilm in de taal die hij spreekt en de eerste speelfilm uit het land waar hij woont. Kunuk (1957) is een Inuit uit Igloolik, een in de jaren vijftig door de Canadezen gestichte stad op Baffin island. Als kind trok hij met zijn ouders nog over de arctische toendra. Atanarjuat is geen vertederende maar een verbluffende film, zo'n film waarbij je vergeet dat het een film is. Je rijdt mee op een hondenslee, speurend naar zwarte stippen die kariboes zouden kunnen worden.

Voor Atanarjuat maakte Kunuk veel werk voor de televisie, zoals de dertiendelige serie Nunavut, een soort documentaire over de oude leefwijze van de Inuit. We zien een vader die zijn zoon leert jagen, het bouwen van een iglo, het vangen, villen en meteen opeten van een zeehond, kinderen die spelen met de larven die een vlieg legt onder de huid van een kariboe. In de speelfilm zijn zulke details gebed in een heftig drama over de zonen van twee families die dezelfde vrouw begeren.

Kunuk won vorig jaar de Camera d'or voor het beste debuut op het filmfestival van Cannes. Nu is hij `filmmaker in focus' in Rotterdam. Hij wordt vergezeld door zijn cameraman en producent Norman Cohn, een Amerikaanse videokunstenaar die in 1985 in Igloolik ging wonen.

In welke tijd speelt Atanarjuat zich af?

Norman Cohn: ,,Ik weet het niet. Het zou tweehonderd maar ook vierduizend jaar geleden kunnen zijn. Zo oud zijn de vroegste resten van menselijke bewoning die op Baffin Island zijn gevonden.''

De tv-serie speelt zich af in 1945 en `46. Waarom kozen jullie voor deze periode?

Kunuk: ,,Omdat het een overgangstijd is. Toen kregen de Europeanen pas invloed op onze levenswijze. Opeens was er metaal en hout. Er kwamen motorboten en geweren.'' Cohn: ,,In 1945 viel er een atoombom en waren er net 16 miljoen mensen vermoord. De Inuit werden toen nog als primitieve wilden gezien. Maar in het Inuktitut bestaat geen woord voor oorlog.'' Kunuk: ,,De Inuit hebben nooit op mensen gejaagd.''

Is Nunavut een documentaire?

Cohn: ,,De serie heeft prijzen gewonnen op documentairefestivals maar natuurlijk is het fictie. Het speelt zich meer dan vijftig jaar geleden af. De serie is zo authentiek mogelijk, maar soms spelen we wel een beetje vals. Scènes die in de winter spelen werden in de lente opgenomen omdat het anders te koud en te donker is. Maar het onderscheid tussen fictie en non fictie is voor de Inuit niet relevant. In een orale cultuur is er geen verschil tussen geschiedenis en poëzie. Onze filmstijl reflecteert dat. Zacharias heeft dezelfde taak als een verhalenverteller van vijfhonderd jaar geleden. Hij moet ervoor zorgen dat mensen in de komende honderd jaar nog steeds weten hoe ze een iglo moeten bouwen of een olielamp moeten aansteken.''

Het verhaal van Atanarjuat is gebaseerd op een oude legende. Worden die legendes nog wel doorverteld?

Cohn: ,,De mensen die in de film spelen, hebben het verhaal in hun jeugd nog wel gehoord maar ze vertellen het niet meer aan hun kinderen. Er zijn nu 35 tv-kanalen in Igloolik.''

Zijn bij uw werk de films het doel of een middel?

Cohn: ,,Ons doel is mensen de kans te geven om geld te verdienen én Inuit te zijn. Tot nu toe werd dat voorgesteld als keuze. Als je geld wilde verdienen moest je de oude manier van leven achter je laten.''

Kunuk was vroeger beeldhouwer.

Kunuk: ,,Met het geld dat ik met beelden maken verdiende, heb ik mijn eerste videocamera gekocht.'' Cohn: ,,Wij interviewden een keer een oude man die een prachtige zeehond aan het snijden was. Opeens zegt hij: `Toen ik jong was had ik nooit gedacht dat ik op zo'n mooie dag als deze zoiets als dit zou doen.' Hij was liever gaan jagen dan voor toeristen een beeld te snijden. Kunuk: ,,Vroeger versierden we alleen dingen die we gebruikten, zoals een mes of een harpoen.''

Heeft u eraan gedacht uw werkwijze te exporteren naar andere plekken op de wereld waar culturen aan het verdwijnen zijn?

Cohn: ,,Je zou ons werk als een doehetzelf pakket kunnen gebruiken. Maar op de meeste plaatsen is al te veel verdwenen om nog zo te werk te kunnen gaan. We zijn vorig jaar wel in Lapland geweest om de film aan de Sami te laten zien en zij waren erg enthousiast. Maar je moet wel een paar speciale mensen hebben met ongelooflijk veel doorzettingsvermogen om het geld bij elkaar te krijgen en allerlei stereotypen te bevechten.''

Heeft u een verklaring voor het succes van uw films in het westen? Nunavut wordt deze zomer ook nog op de Documenta in Kassel vertoond.

Kunuk: ,,Het is de eerste keer dat de Inuit niet op de achtergrond worden gehouden en zelf hun verhaal vertellen. Wij corrigeren de geschiedenis.'' Cohn: ,,De laatste vijfhonderd jaar hebben Europeanen anderen steeds iets willen leren. Het is nu tijd om de rollen om te draaien.''

Atanarjuat, the fast runner. Wo 30 15.30 Schouwburg, do 31 21.45 Venster 1.