Hummetje

De afgelopen honderd jaar zijn er tientallen taalkundigen geweest die zich hebben verdiept in het woord plee. Het woord zou aan het eind van de 19de eeuw zijn opgekomen en kwam ook in de vorm pleti voor. Dat maakte het waarschijnlijk dat het was ontstaan uit het Franse plaît-il `wat belieft u', maar niet iedereen nam genoegen met die voor de hand liggende verklaring. Daarom ontstonden er nog drie andere verklaringen: plee zou zijn ontstaan uit s'il vous plaît `alstublieft', het zou kunnen komen van het Engelse place, of het zou een vervorming kunnen zijn van petit (cabinet) `klein(ste) kamertje'. Hoewel die laatste verklaring leken nogal onwaarschijnlijk voorkomt – want hoe verbouw je petit nou tot plee? – geven onze woordenboeken juist díe het meeste krediet.

Welnu, dankzij een oplettende lezer van deze rubriek kan nu aan alle onzekerheid een einde worden gemaakt. Tot nu toe wordt plee in de woordenboeken gedateerd op 1898. Velen hebben gezocht naar oudere plaatsen, en natuurlijk hebben ze daarbij ook gekeken in J. Kramers' Algemeene Kunstwoordentolk, een beroemde vreemde-woordentolk die voor het eerst verscheen in 1847. Maar iedereen zocht bij plee of pleti en dat zijn geen ingangen. J. Gerritsen, emeritus-hoogleraar Engels uit Groningen, kwam als eerste op het idee om bij het artikel plaisir `vermaak' te kijken. En verdomd, daar vond hij, helemaal weggestopt aan het eind: ,,plait-il? [spr. plèti], wat belieft u, wat is er van uwe dienst, wat zegt ge? ook als substantief euphemistisch gebezigd voor secreet, geheim gemak, in de wandeling de platie.''

Hiermee is niet alleen de datering van plee een halve eeuw vervroegd, ook de herkomst is nu definitief opgelost, want alle stadia tussen plait-il en plee zijn nu gedocumenteerd.

Goed, nu we dit achter de rug hebben, kunnen we door naar een ander belangrijk onderdeel in het pleeonderzoek en dat zijn de talloze synoniemen voor `wc' en `toilet'. Wat beweegt ons ertoe het `kleinste kamertje' met zoveel verschillende woorden en uitdrukkingen aan te duiden? Daar kunnen we kort over zijn: schaamte en humor. Hoewel vrijwel alle mensen dezelfde uitgangen hebben en daar toch ongeveer hetzelfde uitkomt, is dit niet een onderwerp waar we in het openbaar makkelijk over praten. En voor onderwerpen waar we niet graag openlijk over praten ontstaan vanzelf veel woorden, want zodra we een woord te hard of te aanstootgevend vinden, gaan we op zoek naar een zachter, minder aanstootgevend woord. Of we gaan het aanstootgevende woord verkorten of veranderen van klank.

Zo is watercloset – een woord dat overigens al sinds 1861 in het Nederlands voorkomt – verkort tot closet en wc. Maar er zijn ook mensen die zeggen: ik ga even naar de wéé. Of, nog erger, naar de wus. En dan heb je nog dubbeljoe, dat weer wordt verkort tot joe. ,,Ik ben even naar de joe'' – je broek zakt ervan af. Net als van de uitdrukkingen ,,naar Winston Churchill gaan'' of ,,naar de Weduwe Claes gaan'', die schertsend worden gebruikt om wc te vermijden.

Het ergste eufemisme voor `wc', nog erger dan een zekere plaats, vind ik hum of hummetje. Dit woord werd door zeker tien lezers aangedragen. Een van hen schreef: ,,Mijn moeder, en die was echt uit goede en gegoede kringen, had het altijd over de hum voor `wc'. Dat hoor je nog bij mensen uit dat soort (oude geld) milieus.''

Hum komt voort uit `hm, hm', een manier om dat vreselijke, onuitsprekelijke niet te hoeven zeggen. Maar ook in dit geval kan het nog erger! Als je de plee altijd hum of hummetje noemt, maar je schaamt je nog steeds, dan zal je ook dát woord op een gegeven moment willen gaan verzachten. Zo maakten lezers melding van afleidingen als hummus en hummelefum (spreek uit: humme-le-fum).

Je kunt je goed voorstellen dat woorden als hummelefum, maar ook oorspronkelijke eufemismen als secreet, gerief, (stil) gemak, stille(tje), heimelikheid, geheim of heimelijk gemak, schreeuwen om een tegengeluid. Om woorden die niks aan duidelijkheid te wensen overlaten. Daarover binnenkort meer.

Vraag: de `wc' wordt soms aangeduid als `tante Meijer' of `tante ...'. Welke namen kent u? En zijn er nog mensen die de plee `oom Sijmen' noemen, of `oom ...'? Reacties naar de Achterpagina of naar sanders@nrc.nl. Voor een samenvatting hiervan zie op vrijdag www.nrc.nl