Dijkstal weerstaat zijn achterban

VVD-lijsttrekker Dijkstal laat zich niet door Leefbaar Nederland van de wijs brengen. Op het partijcongres negeerde hij de onrust over Fortuyn c.s. en richtte zijn blik elders.

,,Campagne voeren werkt bevrijdend'', hield de versbenoemde VVD-lijsttrekker Dijkstal zaterdag de jaarvergadering van zijn partij voor, en maakte meteen duidelijk dat hij zich niet makkelijk van de wijs laat brengen. De VVD-leider bleef tijdens zijn grote congresrede doof voor aansporingen tot paniekvoetbal. Een deel van de VVD-achterban op het congres, onzeker geworden door de opmars van Leefbaar Nederland, had daartoe opgeroepen.

,,Grove aanvallen'' op tegenstanders hoeven van hem niet verwacht te worden, zei Dijkstal aan het begin van zijn drie kwartier durende toespraak, om vervolgens niet meer op Fortuyn c.s. terug te komen. Leefbaar Nederland kwam slechts aan het einde, terloops, aan bod als een van de republikeinse partijen die het feest op 2 februari met ,,gezever'' dreigen te bederven.

Ofschoon het woord `paars' in Dijkstals toespraak niet één keer viel, stelde de VVD-leider zich wel degelijk op als een lijsttrekker die zich medeverantwoordelijk voelt voor het beleid in de afgelopen acht jaar. Dijkstal ging daarin zelfs zover, dat hij sommige zittende PvdA-bewindslieden (Kok, Herfkens) liberale lof toezwaaide.

Maar daarnaast had hij ook kritiek, bijvoorbeeld op de niet met name genoemde PvdA-staatssecretaris van Justitie, die volgens Dijkstal onvoldoende de mogelijkheden in de nieuwe Vreemdelingenwet benut om de stroom asielzoekers te stuiten. En op de PvdA in het algemeen, die vanuit liberaal standpunt bezien geen antwoorden formuleert op de grote vraagstukken die het tweede kabinet-Kok nalaat, zoals de grondslagen van een nieuw ziektekostenstelsel en de hervorming van de WAO.

Met name de WAO werd door Dijkstal geïntroduceerd als een verkiezingsthema, omdat hij zich tegen het zich thans in de Sociaal-Economische Raad (SER) aftekenende compromis tussen de sociale partners keerde. De gedachte om de uitkeringen drastisch te verhogen, noemde Dijkstal ,,absurd''.

Op deze wijze markeerde Dijkstal afstand ten opzichte van de geest van het poldermodel en van Paars, dat immers aanvankelijk had gehoopt door de adviezen van de commissie-Donner en een SER-advies de heikele kwestie van de WAO uit de sfeer van coalitiebedreigende controverse te halen.

Toon en stijl van deze passages waren, aldus bronnen op het congres, zodanig gekozen dat de VVD weliswaar haar afstand tot coalitiepartner PvdA duidelijk maakt, maar zonder dat dit tot een openlijke, onoverbrugbare kloof hoeft te leiden. In die zin was VVD-lijsttrekker Dijkstal zaterdag niet alleen aan het campagne voeren, maar ook al een beetje bezig met de kabinetsformatie na de verkiezingen.

Dat de VVD-top naast een nieuwe vorm van Paars daarbij ook andere mogelijkheden wil openhouden, bleek uit de nadruk waarmee Dijkstal zijn voorganger Wiegel fêteerde. Die vertelde op het congres iedereen die het maar horen wilde dat het zo aardig is dat CDA-leider Balkenende de mogelijkheid van een coalitie met Leefbaar Nederland niet uitsluit.

Dijkstal zelf hield op dit punt de boot af. Samenwerking met de Leefbaren ligt niet voor de hand, al was het maar omdat deze nog geen programma hebben, zei hij. Aan de andere kant ruimde de VVD-leider duidelijk plaats in voor Wiegels benadering: Wiegel wordt ruimschoots ingeschakeld in de VVD-campagne en werd door Dijkstal zelfs ,,mijn leermeester'' genoemd.

Of Dijkstals rede door de VVD-kaders op de jaarvergadering inderdaad een `bevrijdend' effect had, werd achteraf in de wandelgangen betwijfeld. Menigeen had toch wat meer smeuïge oneliners verwacht, om `die' Fortuyn zijn plaats te wijzen en aan te geven dat de VVD voor het succes wil vechten. In plaats daarvan kregen de vechtlustigen een vaak subtiel betoog te horen, vol breedvoerige analyse over het wezen van de liberale grondslagen (meer vertrouwen in de burger, minder in de overheid).

Dat de nieuwe VVD-leider in de eigen rijen niet op kadaverdiscipline hoeft te rekenen, was eerder op de dag al duidelijk geworden toen een kongsi van partijafdelingen uit de Randstad twee zittende Kamerleden van de VVD (Niederer en Remak) resoluut naar een lagere plaats op de kandidatenlijst verbande. Tot drie keer toe negeerden deze afdelingen oproepen van Dijkstal om zich wat lankmoediger en menselijker te betonen. De lijsttrekker op zijn beurt negeerde de roep uit de afdelingen om zich ondubbelzinnig tot kandidaat-premier uit te roepen.

Op deze wijze stelde Dijkstal dit weekeinde, behalve de naast toekomst van de VVD, duidelijk ook zijn eigen positie als partijleider op het spel, mochten de resultaten van zijn eigenzinnigheid op 15 mei tegenvallen.