Het beest in de schaker

Het suffe imago van de schaaksport is niet terecht. Schakers houden van avontuur en opwinding, ontdekte Michiel van Nieuwstadt.

Schakers zijn sensatiezoekers. Net als parachutespingers, bungeejumpers, duikers, kajakkers, skiërs en bergbeklimmers hebben zij een bovengemiddelde hang naar avontuur en houden ze van risico's. Ervaren schakers kunnen bovendien eerder geneigd zijn tot ongeremdheid, die zich kan manifesteren in alcoholgebruik of wild feesten.

Dat concluderen psychologen van de universiteit van Seatlle na onderzoek onder 113 Amerikaanse studenten van gemiddeld 19 jaar. Op het eerste oog, schrijven de onderzoekers, is schaken een langdradig en inactief spel, dat weinig avontuur te bieden heeft. Maar onderhuids kunnen de bewegingsloze en uiterlijk emotieloze opponenten zich uitleven. Met het slaan van stukken wordt strijd nagebootst en de benodigde concentratie kan stimulerend werken.

Bij sommige schakers komt die grotendeels verborgen strijd wél aan de oppervlakte. Vassili Ivantsjoek, dezer dagen verliezend WK-finalist, loopt tijdens zijn partijen veel heen en weer. Wereldranglijstaanvoerder Garry Kasparov is berucht om de grimassen die hij kan laten zien bij een slechte zet van zijn tegenstander.

Het profiel van de schaker als sensatiezoeker strookt met eerder wetenschappelijk onderzoek. Zo is aangetoond dat schakers relatief onconventionele denkers zijn en eerder geneigd tot paranoia (een kwaal van de Amerikaanse schaaklegende Bobby Fischer). Die elementen passen op hun beurt in het wetenschappelijk profiel van de sensatiezoeker. In 1992 is al een verhoogde testosteronspiegel vastgesteld bij winnende schakers. Dat duidt erop, aldus de onderzoekers, dat het schaakspel gevoelens van dominantie en opwinding oproept.

De onderzoekers van de Universiteit van Seattle, Jeffrey Joireman, Christopher Fick en Jonathan Anderson gebruikten een in het vakgebied bekende vragenlijst die in 1979 is opgesteld door Marvin Zuckerman. De score van ondervraagden op onderdelen van Zuckermans zogeheten schaal voor sensatiezoekers bleek samen te hangen met de vraag of zij schakers waren en of zij zichzelf typeerden als ervaren schakers. Een objectievere meetmethode van schaakvaardigheden zal mogelijk in de toekomst worden toepepast. Het onderzoek is onlangs gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Personality and Individual Differences.