De zenuwen van de Japanse democratie

,,Ik hecht weinig geloof aan wat de overheid zegt.'' In een land als Japan, waar regelmatig politici en ambtenaren worden gearresteerd wegens corruptie, lijkt deze uitspraak van activist Kensuke Onishi vorige week in de krant Asahi niet meer dan gezond verstand. Maar helaas is de overheid er niet aan gewend dat burgers hun mond opendoen. Onishi kreeg dan ook direct `straf'. Het resultaat is een rel die doorklinkt tot in het parlement. Pijnlijk toont het de open zenuwen van het Japanse bestuur.

Onishi is een van de oprichters van de NGO Peace Wins Japan, een organisatie die momenteel actief hulp verleent in Afghanistan. Onishi zou dan ook als een van de sleutelfiguren aan Japanse zijde deelnemen aan de donorconferentie voor Afghanistan die deze week plaats had in Tokio. Zijn uitspraak in de Asahi kort voor de conferentie deed hem echter de das om.

Een dag nadat het artikel in de krant was verschenen kwam er een telefoontje van het ministerie van Buitenlandse Zaken, aldus een reconstructie in dezelfde Asahi: ,,Parlementslid Muneo Suzuki van de (regerende) Liberaal Democratische Partij is woedend. We willen dat je hem opbelt en je excuus aanbiedt.'' Onishi ging er niet op in en werd een dag later toegang tot de conferentie geweigerd. Telefonisch kreeg hij van BZ de uitleg dat ,,we geen NGO's kunnen toelaten die niet coöperatief zijn''.

De rel in het Japanse parlement draait nu om de vraag of Suzuki achter de schermen inderdaad zijn invloed heeft aangewend. Dankzij ingrijpen van minister Makiko Tanaka (Buitenlandse Zaken) kon Onishi het laatste deel van de conferentie wel bijwonen.

Zij zegt dat ze de secretaris-generaal van haar ministerie heeft gedreigd met de vraag of hij ,,bereid was zijn baan te riskeren'' om dit voor elkaar te krijgen.

Suzuki staat in Japan bekend als de `Raspoetin van BZ' en als een aartsconservatief die regelmatig rellen veroorzaakt met controversiële uitspraken. In de boulevardpers is zelfs de beschuldiging geuit dat Suzuki zijn politieke mentor tot zelfmoord heeft aangezet. Suzuki zelf ontkent dat hij verantwoordelijk was voor het weigeren van Onishi.

De open zenuw van het Japanse bestuur is dat het hier de gewoonte is zaken achter de schermen te regelen. Het 71-jarige, partijloze parlementslid Moto Shiina legde het onlangs als volgt uit: ,,Stel een politicus regelt een ontmoeting tussen een zakenman die iets van de overheid wil en een ambtenaar die over de kwestie gaat. De politicus vraagt aan de ambtenaar `denk aan hem, graag'. Als de zakenman later zijn verzoek aan de ambtenaar doet komt kan de politicus zeggen dat hij nergens van afweet. Concreet heeft hij uiteindelijk niets gezegd.''

De paternalistische relaties staan er garant voor dat niemand zijn taak misverstaat. De politicus kan er op rekenen dat de zakenman hem financieel vergoedt. En de ambtenaar die de politicus daarbij geholpen heeft, bouwt krediet op bij de politicus. Mocht er iets in de openbaarheid komen dan is echter makkelijk te ontkennen dat er `zaken' zijn gedaan.

Democratie in Japan is een karikatuur omdat zich achter dikke schermen een symbiotische gemeenschap bevindt die alleen in duisterheid kan functioneren. Gewone burgers hebben geen rol in de `belangrijke' zaken van de overheid, behalve dat hun nu en dan een kluif wordt toegegooid om geen al te grote onrust te doen ontstaan. NGO's zijn in Japan daarom vrijwel geheel irrelevant, voor zover ze al bestaan.

Omdat internationaal gezien NGO's wel een belangrijke rol spelen, was BZ bezig ook Japanse NGO's op gebied van ontwikkelingshulp in te kapselen in de bestaande structuren. Het probleem waar politicus Suzuki nu tegenaan loopt is dat een man als Onishi, met zijn uitgebreide internationale ervaring, geen behoefte heeft mee te doen aan de Japanse vorm van democratie.

In de tussentijd staat er in de politieke arena iemand te liegen. Minister Tanaka, een opvallend uitgesproken politica, zei donderdag in het parlement dat haar topambtenaar heeft erkend onder druk te zijn gezet door Suzuki om Onishi aan te pakken. Maar de topambtenaar en Suzuki hebben inmiddels gezegd van niets te weten.

Binnen de partij is de druk nu groot op minister Tanaka om haar uitspraak in te trekken. Nadeel voor de financieel onafhankelijke Tanaka is dat ze een `eenzame wolf' is binnen een principeloze partij. Daardoor kan ze zeggen wat ze wil, maar heeft ze nu geen enkele steun binnen de LDP. Suzuki daarentegen is een geoefend machtspoliticus. Gisteren stuurde de partij een whip op Tanaka af om te horen hoe de zaak in elkaar zat. Huilend stond Tanaka na afloop de media te woord.