God en Blair kiezen aartsbisschop

Het vertrek van de anglicaanse aarstbisschop Carey leidt niet alleen tot een heftig debat over zijn opvolging, maar ook tot een debat over de verhouding tussen kerk en staat.

God mag weten wie de nieuwe geestelijk leider wordt van de anglicaanse kerk, maar rond de hoogste preekstoel van de Britse eilanden is het ellenbogengevecht in volle gang sinds George Carey, de huidige aartsbisschop van Canterbury, aankondigde dat hij in november met pensioen gaat.

Openlijk solliciteren naar de baan die een constitutioneel mijnenveld binnenvoert, gaat niet. Toch verdringen zich de non-kandidaten. De bisschop van St Albans was als eerste uit de startblokken. Een half uur na Carey's besluit had hij een eigen persbericht klaar met de vraag om voorál niet te speculeren over de opvolging. Michael Nazir-Ali, de in Pakistan geboren bisschop van Rochester, kronkelde een dag later voor de BBC-radio rond dezelfde hete brij. Rowan Williams, de bisschop van Wales en een favoriet, noemde daarop iedereen die ambitie toonde voor ,,zo'n veeleisende baan'' dom. Terwijl John Packer, de kersverse bisschop van Ripon en Leeds, quasi-achteloos liet weten dat hij binnenkort voor de koningin preekt, als iemand van ,,een nieuwe generatie bisschoppen''.

Die ,,weinig verheffende zelfpromotie'' is onvermijdelijk, zei barones Perry, het Hogerhuislid dat al jaren oproept tot hervorming van koninklijke benoemingen. ,,Carey's opvolger wordt in theorie aangewezen door God en kandidaten worden niet geacht zelf campagne te voeren. Ze kunnen de benoemingscommissie niet rechtstreeks benaderen, dus doen ze het via de pers'', aldus Perry.

Het aanwijzen van de 104-de aartsbisschop van Canterbury sinds Sint Augustinus in de zesde eeuw in Kent voet aan wal zette, wordt een ,,transparant proces'', ,,vrij van politieke inmenging'', dat ,,het ware verbond tussen de Church of England en de natie weerspiegelt'', liet Carey (66) begin deze maand weten. Dat was wishful thinking. Of een stijlfiguur om een jezuïet jaloers te maken. Want weinig selectieprocedures zijn zo duister en politiek als juist die van het leiderschap van de Britse staatskerk. En hoe het verbond tussen kerk en natie eruitziet, als het al bestaat, weet niemand.

Formeel wordt de hoogste bisschop benoemd door de kroon, het `wereldlijk hoofd' van de kerk. Koningin Elizabeth II heeft die rol geërfd van Henry VIII, die in 1533 de banden met Rome doorsneed om te kunnen scheiden. In praktijk neemt ze de voordracht over van de premier, die de voorzitter benoemt van een commissie van leken en kerkfunctionarissen. Die draagt na geheim beraad twee kandidaten voor, waaruit Blair moet kiezen. En als ze hem geen van beiden bevallen, kan hij de commissie vragen om een derde kandidaat.

Die vermenging van kerk en staat en de rol van de premier is uit de tijd, vindt volgens een recente peiling iets meer dan de helft van de Britten. Het zou beter zijn als Blair de hele zaak aan de kerk zelf over liet, zeggen hervormers buiten én binnen de kerk. Daar lijkt het voorlopig niet van te komen. Blair, een belijdend anglicaan die heet te flirten met het roomskatholicisme van zijn vrouw Cherie, en die op zijn recente buitenlandse missies de koran las, heeft herhaaldelijk gezegd ,,religieuze en culturele harmonie'' na te streven. Zelf een aartsbisschop mogen kiezen die daarbij past, lijkt een godsent voor de man die zich sinds de oorlog in Kosovo een morele kruisvaarder betoont.

Toch is het mogelijk dat de anglicaanse kerk zijn langste tijd als het officiële Britse geloof heeft gehad. Ze spreekt namens steeds minder Britten. Het toelaten van vrouwelijke priesters in 1994 heeft de leegloop niet gestuit. Integendeel, die hervorming, afgedwongen door de `evangelische vleugel', heeft veel leden van de katholiekere `smells and bells-vleugel' in de armen van de Roomse moederkerk gedreven. Het aantal gedoopte anglicanen in het Verenigd Koninkrijk is vandaag niet meer dan 1,6 miljoen, tweeënhalf procent van de bevolking en dit jaar voor het eerst beneden het aantal rooms-katholieken. Bij elkaar vallen die twee geloven in het niet bij de zes miljoen moslims en de zwarte Britten die protestantse factiekerken naar Amerikaans model bezoeken. En alle gelovigen samen leggen het weer af tegen het groeiend leger heidenen.

Kroonprins Charles heeft in 1994 al gezegd dat het staatshoofd wat hem betreft niet langer aan dat ene minderheidsgeloof vastgeklonken moet worden. ,,Ik vind toevallig dat katholieke onderdanen net zo belangrijk zijn als protestanten, laat staan moslims, hindoestanen en de volgelingen van Zarathoestra'', zei hij. Liever dan `Defender of the Faith', zoals zijn officiële titel na de troonsopvolging zou luiden, was hij verdediger van alle geloven, zei Charles.

Die uitspraak kwam hem op zware kritiek te staan. ,,Als mensen zijn wij gelijk voor God, maar ik hoop niet dat hij zegt dat het ene geloof net zo goed is als het andere'', zei Donald Coggan, een voorganger van Carey. Dat was toen Diana nog leefde. Sinds haar dood, in 1997, mag hij formeel weer vrij man zijn, trouwen met de gescheiden Camilla Parker Bowles, die al twintig jaar zijn maîtresse is, heet nu nog een brug te ver. Maar als de geruchten over een aanstaande deal tussen Blair, Buckingham Palace en het aartsbisdom waar zijn, staat de drie-eenheid van God, koning en natie op springen.

Carey was de zoon van een kruier die het licht zag als klerk bij de elektriciteitsmaatschappij. In 1991 werd hij gekozen door kruideniersdochter Margaret Thatcher. Zij doorbrak de traditie dat de kerk werd geleid door een theoloog uit Oxford of Cambridge. Wie Tony's man wordt – vrouwen hebben het nog niet zover geschopt – is een open vraag. Nazir-Ali lijkt een multiculturele, mediagenieke kanshebber, temeer daar hij veel tijd moet doorbrengen onder de zeventig miljoen anglicaanse zielen in het voormalige Britse Empire. De recente roddelcampagne dat hij een ex-katholiek is en een Pakistaan – een papist paki – doet daar weinig aan af. Tegen pleiten zijn conservatieve ideeën over vrouwen, homoseksuelen en huwelijk.

Rowan Williams, de charismatische man uit Wales, lijkt ook hoge ogen te gooien. Maar met hem kiest Blair mogelijk een stoorzender. Williams was onder meer tegen de oorlog in Afghanistan. De vraag is, zeggen kerkwaarnemers, of Blair het aandurft iemand te kiezen die graag zelf denkt.