De grote afwezige

,,De oorlog zet ik neer als decor, ik sleep hem er zeker niet bij.' Chaja Polak laat zien hoe mensen na vele jaren nog gebukt kunnen gaan onder hun trauma's.

Op de schildersezel in haar werkkamer staat een reusachtig doek in gedekte kleuren waarop wanhopig kijkende gestalten rondzweven. Het schilderij lijkt een relikwie uit een vorig leven van Chaja Polak (1941), want schilderen doet ze al jaren niet meer. Palet en kwast verruilde ze voor de tekstverwerker. Sinds de publicatie van haar debuut, de verhalenbundel Zomaar een vrijdagmiddag uit 1988, is ze fulltime schrijfster. Inmiddels heeft ze acht titels op haar naam. Haar jongste boek, Over de grens, een roman in verhalen, verscheen afgelopen najaar.

Chaja Polak is de dochter van de vorige maand overleden Annetje Fels-Kupferschmidt, erevoorzitter van het Nederlands Auschwitz Comité, en Hans Polak, broer van de legendarische Amsterdamse huisarts Ben Polak. Haar beide ouders waren actief in het verzet. In 1944 werden ze verraden en naar Auschwitz gedeporteerd. Annetje overleefde, haar man stierf, 28 jaar oud, in Dachau. Annetje hertrouwde met de communistische verzetsstrijder Cor Fels, aan wie Chaja in 1996 haar autobiografische novelle Tweede vader wijdde.

Chaja, een peuter nog, was erbij toen haar ouders door de Nederlandse politie werden gearresteerd. ,,Dat ik niet werd opgepakt, kwam doordat mijn ouders goede voorzorgsmaatregelen hadden getroffen. Ik mocht bijvoorbeeld geen pappa en mamma tegen hen zeggen. En ik was blond en heb blauwgrijze ogen. Ik ben op een aantal onderduikadressen geweest. Van het echtpaar waar ik het langst was, leeft de man nog. Jammer genoeg woont hij in Australië, maar ik ben hem gaan opzoeken. We bellen en schrijven.

,,Ik was drieënhalf toen de oorlog was afgelopen. Wat ik als kind om me heen zag, waren mensen die terugkwamen en zich vol hartstocht op het leven wierpen, weer trouwden en kinderen kregen, werkten en vooral blij waren dat ze leefden. Er ontstond een rolverdeling waarin ik de rouw op me nam.'

Een kind dat de rouw om de niet teruggekeerden op zich neemt, is niet alleen het thema van Tweede vader, maar van al Polaks boeken, ook van Over de grens, al is Rosa, de hoofdpersoon van die roman, na de oorlog geboren.

,,Weet je', zegt ze bijna fluisterend en meer verbaasd dan verontwaardigd, ,,dat ik in Trouw in een recensie van Over de grens beschuldigd ben van holocaust-kitsch? Eerst dacht ik: te waanzinnig, maar 't achtervolgt me wel. Dat kan kennelijk zomaar geschreven worden, zonder argumenten.'

De kwalificatie holocaust-kitsch komt extra hard aan, omdat de holocaust als zodanig in Polaks werk nauwelijks een rol speelt. Haar gaat het om wat er nà de oorlog gebeurde.

,,Ik laat zien, daar ben ik door gefascineerd, hoe kwetsbaar mensen zijn, hoe ze beïnvloed kunnen worden in hun jeugd, ofwel door oorlogen ofwel door iets anders, en hoe dat hun leven bepaalt. Er zijn continu oorlogen, er is continu geweld. Als dat niet meer zo zou zijn, zou ik misschien over iets anders schrijven.

,,Ik heb niet de pretentie om de wereld te verbeteren, daarom schrijf ik niet, maar ik heb een drang om zichtbaar te maken hoe mensen zich verschuilen in hun onmacht. Hoe ze lijden onder hun trauma's. Hoe hun liefdes stuklopen door wat er in hun vroege jeugd is gebeurd. Het is de wereld waarin ik ben opgegroeid. Ik heb mensen na vijftig jaar stuk zien gaan, alsnog. Ik spring daar heel voorzichtig mee om. De oorlog zet ik neer als decor, ik sleep hem er zeker niet bij. Ik laat mensen zien in hun leven nu. Ik kan die mensen niet uit hun context rukken, maar ik relateer hun problemen niet alleen aan de oorlog, ik wil ze graag universeler maken door het accent te leggen op de kwetsbaarheid van mensen. En mijn personages zijn wel vaak joods, omdat ik in die wereld ben opgegroeid, maar vaak ook niet-joods, zoals Mees en Maria Pia in Over de grens.'

Eenzaamheid

,,Ik probeer mijn thematiek te verbreden. Tweede vader bijvoorbeeld gaat over een loyaliteitsconflict: een meisje dat heel alleen moet leren omgaan met het hebben van twee vaders, eentje die leeft en eentje die dood is. Niemand weet dat ze daarmee worstelt, niemand die dat onderkent. Ik denk dat andere mensen die eenzaamheid kunnen herkennen, zonder dat ze joods zijn en zonder dat ze een oorlog hebben meegemaakt.

,,De gevolgen van de holocaust en de kwetsbaarheid van mensen zullen altijd mijn thema's blijven. Ik ben er altijd mee bezig geweest, door te tekenen en te schrijven. Ik kan het niet wegdrukken. Ik kan alleen maar verder als de onderste steen boven komt. Dat is geen verdienste, dat is een eigenschap. Mijn boeken gaan over verbijstering. Wat mij het meest verbijstert is het gebrek aan mededogen. Naarmate ik ouder word, vind ik de jodenvervolging ook voortdurend onbegrijpelijker. Er zijn meer dingen die me obsederen: het kennelijke plezier van mensen om te kijken naar wreedheid op film of televisie. Terwijl het hier vrede is! Dat is toch een groot goed, maar misschien kunnen we helemaal niet met die vrede omgaan. Wie weet doe ik in een volgend boek iets met die gedachte.'

Bij de thee eten we gembertjes en kosjere koekjes. ,,Die koekjes heb ik gekregen', lacht ze verlegen, want zelf voert ze geen joodse huishouding. Weliswaar is haar moeder streng orthodox opgegroeid en was grootvader Polak chazan en plaatsvervangend rabbijn, maar haar ouders hadden het geloof allebei losgelaten.

,,Ze hebben een reis afgelegd die je heel veel ziet: van orthodox naar zionistisch naar socialistisch en communistisch. Ik vind het jammer dat ik niet traditioneel joods ben opgevoed, omdat zonder zo'n opvoeding joods zijn te veel alleen maar het grote lijden is. Nol, mijn tweede man met wie ik nu tien jaar samen ben, moet niets van geloven hebben. Met hem heb ik trouwens genoeg jodendom in huis. Nee, ik heb ook mijn twee kinderen niet joods opgevoed.'

Haar tweede vader was niet joods, wel actief communistisch net als haar moeder trouwens. Eind jaren vijftig maakte ze als tiener mee dat haar stiefvader, samen met een aantal andere voormalige verzetsmensen uit de CPN werd geroyeerd, wat hem diep verwondde, zoals beschreven in Tweede vader.

,,Een drama was het. Hij is ook niet lang daarna gestorven. Mijn moeder is nog een jaar lid gebleven van de CPN. Op mij heeft het communisme van mijn ouders weinig invloed gehad, daarvoor leefde ik te veel in een eigen wereld. Wel heb ik er een behoorlijke hekel aan politiek aan overgehouden, omdat ik ervaren heb hoe mensen die elkaars politieke tegenstanders zijn niet proberen elkaar te begrijpen. Ze willen alleen de ander overtuigen van het eigen gelijk. Dat heb ik geleerd van het communisme en ook van de politiek van Israël. Belachelijk dat je daar als jood geen kritiek op zou mogen hebben. Communisten gedoogden ook geen enkele zelfkritiek, geen enkele relativering en dat is levensgevaarlijk. Ik vind dat joden heel veel kritiek op Israël moeten kunnen hebben en die ook vooral moeten uiten.'

Toen ze debuteerde met Zomaar een vrijdagmiddag liep ze al tegen de vijftig. Ze was jong getrouwd, op haar eenentwintigste, en om binnen haar huwelijk ruimte voor zichzelf te creëren begon ze te schilderen.

,,Jarenlang heb ik in mijn atelier gestaan en geschilderd. Maar op een gegeven moment werd ik zwanger van verhalen, ze moesten eruit.

,,Ik had het verlangen om te vertellen over de wereld waarin ik ben opgegroeid en dat is zo gebleven. Ik voel me min of meer een vertegenwoordiger van die wereld. Misschien ben ik daarom gaan schrijven, maar ik ben ook verliefd op taal en ik heb altijd moeten vormgeven. Ik heb cello gespeeld en toen mijn kinderen klein waren ben ik naar de Rietveld-academie gegaan, de avondopleiding. Het leven zelf is niets, tenzij je er iets mee doet. Door te schrijven boorde ik iets aan in mezelf waardoor ik op een ander niveau dingen kwijt kon. Door te schrijven heb ik geprobeerd met mijn voeten op de grond te komen, want ik zweefde een beetje. Dat kun je ook wel zien aan mijn schilderijen: nooit staat er iemand met z'n voeten op de grond. Het zweeft allemaal weg.'

Ze laat foto's zien van schilderijen en tekeningen die ze verkocht heeft, mooie portretten, vaak in opdracht gemaakt, maar vooral veel verschrikte op de vlucht lijkende mensen.

,,Veel schilderijen en tekeningen verwijzen, net als mijn boeken, naar de tijd na de oorlog, 't gebrek aan begrip, de eenzaamheid. Heel vaak zit er een thema in van een gevallen of ondergedoken kind met volwassenen eromheen die er niets van snappen en wegkijken. Maar die tekeningen en schilderijen zwijgen. Ik wou het verhaal vertellen. Ooit zag ik de opera Houdini en raakte gefascineerd door de gebonden mens. Ik ervaar mensen als erg onvrij in hun keuzes.

,,Als ik schrijf, en dat heb ik aan mijn ervaring als schilder te danken, zie ik het hele beeld voor me. De inspiratie komt niet in woorden, maar in beelden. Toen ik in Over de grens bescheef hoe Rosa door Berlijn liep, of in een kamer zat, zag ik alles voor me. Ik visualiseer de emotie en gebruik de woorden als verf.'

foto

De romans en verhalen van Chaja Polak zijn niet autobiografisch. Uitzonderingen zijn Tweede vader en Verloren vrouw, die allebei Fanny als hoofdpersoon hebben. Het omslag van Tweede vader is een foto met kleuter Chaja op de schouders van Cor Fels en daarnaast Annetje Fels die naar hen opkijkt. Voor het omslag van Verloren vrouw is gekozen voor een aangrijpend vrouwenportret door Chaja Polak. Het schilderijtje hangt nu in een bescheiden hoekje van haar huiskamer.

,,Eigenlijk wilde ik het niet, noch die foto, noch dat schilderij. Ik heb me een beetje laten overdonderen. Die foto vond ik te direct, te veel reportage-achtig. Weliswaar is het verhaal gestoeld op autobiografische gegevens, maar er komen ook veel dingen in voor die ik verzin, juist om dichter bij de werkelijkheid te komen. Er wordt vaak gezegd dat ik sober schrijf en dan denk ik: nee, dat is het niet. Ik verdicht, tenminste dat probeer ik.

,,Er is in Tweede vader een scène met een tekendoos die nooit heeft plaatsgevonden en toch heb ik juist daar een heleboel in kwijt gekund. Dat ging zo: ik ging naar mijn moeder en zette mijn fiets tegen de etalage van de speelgoedwinkel beneden bij haar huis. Er staan duizend dingen in die etalage en ook een tekendoos. Die zag ik en toen wist ik de scène waarin al Fanny's onuitgesproken eenzaamheid is samengebald.

,,Verloren vrouw (over een jonge vrouw die ten onder gaat aan de seksuele revolutie van de jaren zestig) is voor mij net zo belangrijk geweest, omdat ik zo in die thematiek bleef hangen. Uiteindelijk wilde ik een la opentrekken, ik wilde laten voelen hoe ellendig het geweest is en dan die lade sluiten. Het was goed om het te schrijven, om af te rekenen met die weerloosheid.

,,Ik ben nooit zo tijdgevoelig geweest. Door omstandigheden kreeg ik heel erg te maken met wat nu `de seksuele revolutie' wordt genoemd. Voor mij komt het er op neer dat ik, toen ik getrouwd was en kinderen had, geen gevoel van veiligheid kende. Het was geen veilig huwelijk, ook al heeft het lang geduurd. Ik voelde me vogelvrij. Veiligheid ken ik nu pas, met Nol. Wanneer ik vroeger in m'n atelier stond, voor een doek, voelde ik me volkomen vrij. Ik had met niemand iets te maken. Maar veiligheid onder m'n eigen dak had ik niet.'

Ondanks de steeds terugkerende identieke thema's ziet Chaja Polak wel een duidelijke ontwikkeling in haar werk.

,,Ik heb meer greep op de taal gekregen en kan met meer verhaallijnen tegelijk aan de gang, zoals ik in Over de grens heb gedaan. Ook in dat boek is de vaderfiguur de grote afwezige. Ik was tijdens de voorbereiding ervan met een aantal verhalen bezig en ontdekte dat ik het steeds over Rosa en over grenzen had. En binnen een aantal maanden begon het in elkaar te passen. Het waren heel spannende tijden. Vaak stond ik 's nachts op omdat ik dacht: zo moet het. Ik schreef als een waanzinnige achter de ideeën aan. Het boek is organisch gegroeid. Ik vond het ook inspirerend om de hoofdstukken zo te maken dat de lezer kan besluiten één verhaal te lezen. Maar ik hoop natuurlijk dat men ertoe wordt uitgenodigd het hele boek te lezen.

,,Met schrijven krijg je ongelooflijke mogelijkheden aangereikt om de lezer te laten voelen wat jij voelt. 't Gaat oneindig veel dieper en verder dan mondeling vertellen. Dankzij de taal. Met behulp van metaforen een gedachte uitwerken, betekent voor mij alles uit het leven halen wat je er in de loop van de tijd van opgenomen hebt. Dan pluk je uit alles wat je je hele leven lang hebt opgenomen. Als je schrijft, leef je sensitiever en daar hou ik van.'

De boeken van Chaja Polak zijn verschenen bij uitgeverij Vassallucci