Vrolijke wetenschap

In The New York Times van gisteren las ik over een artikel dat deze maand in Nature wordt gepubliceerd onder de titel Altruistic Punishment in Humans. In het stuk proberen de wetenschappers Simon Gachter en Ernst Fehr te bewijzen dat mensen van nature geneigd zijn om bedrog en zwendel aan de kaak te stellen en te bestraffen, zelfs als het hunzelf iets kost of als het hun geen materieel gewin oplevert. ,,Every citizen is a little policeman in a sense'', zou de toelichting van Fehr bij telefonische navraag van The New York Times hebben geluid. Het zou volgens de onderzoekers gaan om puur altruïsme, een menselijke eigenschap die cruciaal is geweest in de evolutie van de menselijke beschaving en al haar verworvenheden. Het tweetal wordt bijgevallen door David Sloan Wilson. Deze evolutionair bioloog stelt dat sociale controle en morele agressie doorgaans ten onrechte als egoïstisch worden bestempeld. Het is eerder zo dat je als je iemand straft en op deze wijze altruïstisch gedrag bevordert, je jezelf gerust als altruïstisch kunt bestempelen. Het is een altruïsme waar zelfs voordelen aanzitten want als je niet straft voel je je laf en daarmee gelijkgesteld aan de dader die de straf had moeten ondergaan.

De uitspraken over het altruïstisch straffen zijn gebaseerd op een onderzoek onder tweehonderveertig studenten die ieder eenzelfde som geld ter beschikking kregen gesteld. Ze moesten in groepjes met drie andere proefpersonen een spelletje spelen waarin iedere deelnemer zelf mocht beslissen hoeveel hij van zijn geld zou spenderen aan een gemeenschappelijk project dat uiteindelijk zou bepalen hoeveel van het gegeven geld aan het einde van het spel in gelijke mate onder de deelnemers zou worden verdeeld. Het gevaar bestond dus dat er deelnemers waren die niets van hun geld aan het gemeenschappelijke project gaven of veel minder dan de anderen. Tijdens het spel wisten de studenten niets van elkaar inleg. In sommige gevallen mochten de deelnemers de lijntrekkers in hun groep na afloop straffen. Zij konden in ruil voor één `monetary unit' de booswicht er wel drie laten betalen. Velen maakten van die mogelijkheid gebruik ook al, zo luidt het triomfantelijk van de kant van de onderzoekers, moesten ze de straf uit hun eigen zak betalen.

Een ander opmerkelijk onderzoeksresultaat dat in Nature zal worden vermeld is dat de groepen die niet de mogelijkheid kregen om te straffen veel slechter liepen. Er werd minder samengewerkt en steeds minder geld aan het gemeenschappelijk fonds gedoneerd. Wanneer de mogelijkheid om gierige deelnemers alsnog te straffen werd ingevoerd, bloeide de hele zaak weer op. Ziedaar het altruïsme viert hoogtij in de mensheid, zo stellen de onderzoekers. Op de koop toe wordt zo ook nog eens een heleboel vreemd en tot voorheen moeilijk te duiden menselijk gedrag verklaard. ,,Some of the most odious of human behaviors, including torture, public stonings and lynchings, may all be examples of the meting out of altruistic punishment run amok.''

Ik weet dat evolutionair biologen en sociobiologen merkwaardige sprongen maken en meestal met de meest onsympathieke beweringen komen over de evolutionaire noodzaak van verkrachting bijvoorbeeld. Meestal zijn dat goed doorwrochte artikelen waarbij het niet altijd eenvoudig is direct een weerwoord te vinden, al wil je dat nog zo graag omdat de consequenties van het onderzoek je niet aanstaan. Als je een beetje intellectuele eer hebt en een academische scholing, hoed je je er in ieder geval voor om ze zomaar af te doen als een mening.

Bij het door New York Times journaliste Natalie Angier weegegeven onderzoek kan dat wel vrij gemakkelijk. Het is zonneklaar dat de genoemde onderzoekers het gedrag van de aan hun onderzoek deelnemende studenten volledig verkeerd interpreteren. Natuurlijk waren de deelnemers niet boos omdat de zogenaamde lijntrekkers en gierigaards ingingen tegen de normen en waarden die ten goede kwamen aan de gemeenschap. Hun wil tot straffen kwam echt niet voort uit een morele verontwaardiging. Het is ronduit naïef de door hen uitgevaardigde straf als altruïsme te bestempelen. Net zo naïef om te veronderstellen dat je vader nooit tegen je zou liegen, om maar eens een voorbeeld te noemen.

Nee, als ik zou meedoen, zou ik een lijntrekker zijn en zoveel mogelijk geld voor mezelf houden. Dat zou ik zijn uit wantrouwen tegenover het gemeenschappelijk fonds. Liever houden wat je hebt dan investeren in iets onbekends, zo'n schijter ben ik wel. Als ik in een dapperder bui wel een en ander aan het fonds zou hebben gegeven en ik zou erachter komen dat een ander zo slim is geweest dat niet te doen, zou ik maar uit zijn op een ding: keiharde wraak. Niet omdat de gemeenschap is geschaad. Welnee, omdat ik in mijn eigen ogen minder ben dan die ander die me met z'n uitgestreken smoel om de tuin heeft weten te leiden. Hij is slimmer dan ik en dat is een van de dingen die ik niet kan verdragen. Ik heb verloren en ik kan dat weet ik van mezelf heel goed in het geheel niet tegen mijn verlies. In die omstandigheden zou ik mijzelf en alles wat ik bezit geheel in dienst van mijn verlangen naar wraak stellen. Voor wraak zal ik martelen, lynchen en stenigen.

Het komt mij daarbij goed uit als wetenschappers mijn gedrag ook nog legitimeren door het te bestempelen als een wat doorgeschoten variant van mijn voor de evolutie van de menselijke beschaving zeer belangrijke altruïstische behoefte om dragers van een al te zelfzuchtig gen te straffen tot behoud van de samenleving. Door dit soort wetenschap krijg ik een identiteit. Terwijl ik mij verlustig in mijn wraak, dien ik een hoger doel. Ik ben de motor achter de menselijke beschaving en mijn wraak is een manifestatie van een metafysisch wezen dat door velen als zeer reëel wordt beschouwd: The invisible hand. ,,The more closely a society's economy is based on market [...] the more prevalent the use of altruistic punishment to bring others into line'', stelt Fehr. Wraakzuchtigen, bestaat er een vrolijker wetenschap?