Naar de plee (2)

De herkomst van het woord plee is onzeker, schreef ik vorige keer in deze rubriek, maar hoogstwaarschijnlijk gaat het terug op het Franse plaît-il, `wat belieft u'. Verscheidene lezers opperden de mogelijkheid dat ook s'il vous plaît, `alstublieft', van invloed kan zijn geweest. In de literatuur wordt die mogelijkheid eveneens genoemd. Zo wijst het Etymologisch woordenboek van Van Dale erop dat s'il vous plaît werd gebruikt ,,om iemand het toilet te wijzen''. Overigens: als plee inderdaad een verbasterde verkorting zou zijn van s'il vous plaît, dan zou je verwachten dat ergens de vorm sivoeplee was opgedoken (,,waar is hier de sivoeplee?''), maar dat is bij mijn weten niet zo.

Volgens onze woordenboeken betekent plee nu hetzelfde als toilet of wc, maar aanvankelijk was dat niet het geval, zo meldden diverse lezers. ,,Ik ben van 1929 en ik heb tot in het midden van de jaren vijftig geen watercloset meegemaakt in de woning van mijn ouders. In mijn beleving is plee gebonden aan een hokje waar je je behoefte deed. De plee was voorzien van een tonnetje dat wekelijks of tweemaal per week werd opgehaald en omgewisseld, afhankelijk van de grootte van het gezin. De ton werd afgedekt met een houten pleedeksel waaronder een trechter was bevestigd die in de ton loosde.''

En een ander schreef: ,,Ik ben nog opgegroeid, tot ongeveer mijn tiende jaar (1956), in een huis aan de Elandsgracht in Amsterdam, waar we een plee hadden. Die plee werd door iedereen – ook door `nette' mensen – zo genoemd om het onderscheid te kunnen maken met een watercloset (wc): het was een klein hokje, met een door lang gebruik mooi glad gepolijste houten kist met een rond gat erin en een deksel met knop. De plee stond rechtstreeks in verbinding met een beerput en werkte zonder waterspoeling.''

Hoewel het woord plee volgens een Haagse vrouw van zeventig ook door koningin Wilhelmina werd gebruikt (,,ik weet dat van iemand uit haar naaste omgeving, die het zeker weten kon''), viel het toch niet altijd en overal in goede aarde, al kwam je uit nog zo'n goede familie. ,,Als ik op school het woord plee gebruikte'', aldus een vrouw met een dubbele achternaam, ,,werd ik meteen op de vingers getikt. Toen ik uitriep dat mijn grootmoeder het ook altijd zei, en dat ze barones was en heus wel wist hoe het moest, werd ik de klas uitgestuurd wegens brutaal gedrag. Overigens waren er nog allerlei uitdrukkingen voor `naar de plee gaan' in de familie: de stallen bezichtigen en ik moet even achter het haakje vond ik altijd de leukste.''

Een lezer vroeg zich af of de uitdrukking een pleefiguur slaan te maken heeft met plee. Daar kunnen we kort over zijn: ja natuurlijk! Een ander meldde een plee-uitdrukking die nog niet in de woordenboeken is gesignaleerd, namelijk je fles in de plee laten vallen. In marinekringen schijnt dit te worden gebruikt voor `totaal verrast zijn, verbijsterd zijn'.

Bij woorden die in de taboesfeer liggen, en daar hoort plee zeker bij, zie je vaak dat de uitspraak wordt veranderd. Dat is bij plee ook het geval. Net zoals er mensen zijn die wc verkorten tot wee, zijn er lieden die plee uitspreken als pluh of zelfs plè. En natuurlijk komen we dit woord ook in verkleinde vorm tegen, want dat is dé Nederlandse manier om alles lieflijker te doen klinken. Zo zijn er mensen die aankondigen dat ze even een pleetje gaan pikken.

Geheel volgens de verwachting wordt plee op schrift soms afgekort tot pl. De bekende Utrechtse taalkundige De Vooys merkte dat al in 1920 op. Hij schreef toen in De Nieuwe Taalgids: ,,Een aardig voorbeeld hoe snel dergelijke eufemismen voor nieuwe moeten plaats maken, leveren de vele woorden voor `een zekere plaats': geheim gemak, heimelikheid, pleti, afgekort tot plé of pl, bestekamer, afgekort tot beste, sekreet, privaat, huisje of kantoortje, retirade, numero honderd, cour, toilette, cabinet, watercloset, abort, W.C.''

Hiermee zijn we aangeland bij de vele synoniemen voor wc. Daarover volgende keer meer. Wie zijn synoniemen vast wil lozen: stuur ze naar de Achterpagina of naar sanders@nrc.nl. Voor een eerste samenvatting zie op vrijdag www.nrc.nl