Repin, held van de gewone Rus

Alle Russische mannen hebben een basstem. Zo lijkt dat althans weer in het begin van de documentaire. Op historische filmbeelden trekken armoedzaaiers als paardenkrachten een boot voort. Voetje voor voetje sjouwen ze zich in hun riemen een ongeluk. En op de achtergrond huilt een koor van basstemmen over de schoonheid van de Wolga – zo duister en droef dat je dreigt mee te huilen.

Deze Wolga-beelden waren de schilder Ilja Repin (1844-1930) vertrouwd. Repin, `de Rembrandt van Rusland', wiens eerste westerse overzicht al 40.000 bezoekers naar het Groninger Museum (t/m 7/4) trok, werd als late twintiger met het groepsportret Wolgaslepers in één klap beroemd. Geen Rus of hij jubelt nog over dat ene schilderij en mompelt dan iets over de Russische ziel. Maar wat is dat voor ziel, dacht ook filmer John Appel, en vanwaar de adoratie voor de 19de-eeuwse sociaal-realist Repin?

Een kapster vertelt hoe ze er als kind al kapot van was. Een conservatrice pronkt met andere Repins in het Moskouse Tretjakov-museum, waar dames flauwvielen bij diens bloederige Ivan de Verschrikkelijke, en een academiestudent prijst de kleurnuances van de schilder. Dichteres Anna Achmatova zei het al, aldus een kunsthistorica: ,,Rembrandt zit in de donkere hoekjes'', en Repin heeft goed naar Rembrandt gekeken. Maar waar blijft die ziel?

Voor Repin zaten de meest uitgekookte politici en de meest gevoelige kunstenaars model – van Moessorgski tot Tsjechov – maar dat is niet de reden waarom er zo van hem gehouden wordt. Repin was bovenal de eerste schilder die met dezelfde intensiteit de `gewone' Rus portretteerde, de `underdog' die tot dan toe geen verf en linnen waard was. Direct of indirect geven de geïnterviewden het toe: ze voelen zich verwant met Ilka, die op het schilderij als sterkste van de groep voorop loopt, en met de jonge Larka die onder zijn trekriem uit probeert te komen. Repin transformeerde de Rus van niemand tot iemand.

De filmbeelden hinkstapspringen van Repins landgoed naar het Groninger Museum; van een Russische galeriehouder, die het net ontdekte Repin-portret van de latere balletleider Sergej Diaghilev aanprijst, naar een realistische Christus, ook van Repin, die een conciërge in een schemerig kerkje elke dag weer in de ogen kijkt. Ten slotte wandelt de meester zelve in de sneeuw op ons af. Een vrolijke heer met grijze baard, hoffelijke gebaren en een ondeugende oogopslag. Ga hem zien – zijn basstem ontbreekt helaas – en reis dan alsnog naar Groningen.

Ilja Repin: De schilder van de Russische ziel, AVRO, Ned.1, 18.30-19.30u.