Gebouwenduo scharniert tussen eilanden

Wat nog ontbrak aan de stedelijke nieuwbouw op KNSM- en Java-eiland in het oostelijk havengebied van Amsterdam was het scharnier tussen beide eilanden. Twee roodstenen woonblokken, de een langwerpig (Hoogkade) de ander vierkant (Hoogwerf) voorzien sinds kort in deze visuele lacune. Daarmee is de bebouwing van KNSM- en Java-eiland in grote trekken voltooid. De twee gebouwen, naar ontwerp van het Zwitserse architectenbureau Diener & Diener, staan los van elkaar aan weerszijden van de toegangsweg naar de haveneilanden. In deze opstelling vormen zij de entreepoort tot twee stedenbouwkundig en architectonisch totaal verschillende woongebieden. Sla je rechtsaf dan ontmoet je een monumentale stad met aan weerszijden van een brede boulevard machtige, strakke bouwblokken. Het Amsterdam-Zuid van Berlage was wat stedenbouwer Jo Coenen voor ogen had toen hij het KNSM-eiland ontwierp. Sla je linksaf, dan kom je in een schilderachtige stad terecht. De vrolijkste architect van Nederland, Sjoerd Soeters, heeft hier met pretparkplezier en groot succes de Amsterdamse grachtengordel nagebootst. Hij doorsneedt de lange, smalle landtong met vier nieuwe dwarsgrachtjes waardoor je op het Java-eiland altijd `leuk' aan het water woont.

Gelukkig doet het gebouwenduo van Diener & Diener geen enkele poging beide eilanden met elkaar te verzoenen. Voor wie het wil zien zou de positie van Hoogkade en Hoogwerf hooguit een verwijzing kunnen zijn. Hoogkade steekt in het water, of liever gezegd, lijkt als een wonderbaarlijke verschijning op het water langs het Java-eiland te stáán.

De gevels van het vierkante Hoogwerf rijzen regelrecht op uit steen, uit de in visgraatpatroon gelegde, lichte baksteentjes van het omringende voetgangersgebied. De harde, plintloze hoek tussen stenen gevel en stenen straatdek is een kenmerkend detail van de architectuur op het KNSM-eiland. Naar de herkomst van dit detail hoef je niet te raden. Zo plompverloren hebben silo's en pakhuizen altijd op de kade gestaan. In nieuwbouw eist uitvoering van deze radicale vorm van aanlanden nogal wat ambachtelijke perfectie. Gaat het goed, zoals bij het immense, bunkerachtige woonblok van de Duitse architect Hans Kollhoff tegenover Hoogwerf, dan is de harde hoek een esthetisch genot om naar te kijken. Bij Hoogwerf zijn ze bezig de laatste hand aan deze moeilijke opgave te leggen, dus daarover moet het definitieve oordeel worden opgeschort.

De ligging van Hoogkade is subliem. De 127 woningen die erin zijn ondergebracht bieden uitzicht op het water dankzij grote, vierkante ramen. De ramen bepalen ook het aangezicht van het rechthoekige gebouw. Zij zijn gevangen in een meedogenloos bakstenen raster dat van top tot teen over de lengtegevels van het bijna honderdvijftig meter lange en acht verdiepingen hoge gebouw is gespannen. De voorgevel die naar het zuiden is gekeerd – naar de stad en naar het water – wijkt gedeeltelijk terug waardoor een groot, bordesachtig terras is ontstaan en de rechtlijnige gevelwand, met behoud van hetzelfde ramenpatroon, aangenaam wordt onderbroken door een andere licht- en schaduwval.

Het volume van Hoogkade is immens, maar omdat de gevels zo volledig met gelijkgestemde, water en lucht weerspiegelende ramen zijn geïmpregneerd, is het gewicht eraan ontnomen. Niet een zwaar gebouw, maar een vederlichte ark ligt aangemeerd in de eilanden-knik.

Hoewel Hoogwerf even zorgvuldig is ontworpen in de traditie van het functionele modernisme als Hoogkade, blijft het jammerlijk in de schaduw van zijn ensemble-genoot. Het veel kleinere, vierkante gebouw heeft niet zo'n uitgelezen podium waarop het kan schitteren. Van de kant van het water wordt het zicht op de meest bijzondere gevel, de zuidgevel met de opvallend verstrooide raamverdeling, gedeeltelijk ontnomen door de gebogen, oude kapiteinswoningen, een van de vele, op het KNSM-eiland terecht bewaard gebleven havengebouwen. Hoogwerf geeft onderdak aan 45 drie- en vierkamerappartementen, vijf ateliers en, sinds begin januari, aan Brasserie Waterland, een mooi vormgegeven godsgeschenk. Nu de nieuwe, veelal jongere en vaak niet armlastige bewoners zijn toegestroomd is er een schrijnend tekort aan horeca op de haveneilanden.

In de oostelijke, naar het Kollhoff-blok gekeerde gevel bevindt zich de toegang tot het binnenhof met de gaanderijen waaromheen Hoogwerf is gebouwd. De vierkante buitenruimte in het hart van het gebouw is zorgvuldig ontworpen en uitgevoerd met zwarte en groenblauwe tegelbanen. Helaas is het alleen voor bewoners toegankelijk en kunnen buitenstaanders het slechts bewonderen door hun neus tussen de spijlen van een zwaar ijzeren hek te steken. Dat is vooral sneu voor Hoogwerf. Zo word je elke mogelijkheid ontnomen om je van je beste kant te laten zien.

Het zijn kleinigheden. Met het ensemble Hoogkade-Hoogwerf heeft het architectenbureau Diener & Diener het KNSM- en Java-eiland een hoogwaardige sluitsteen bezorgd.

Twee woongebouwen op het KNSM- en Java-eiland, Amsterdam. Architect: Diener & Diener, Bazel Zwitserland. Ontwerp: 1995, winnaar prijsvraag uitgeschreven door Gemeente Amsterdam. Uitvoering: 1999-2001.