Scheefbeeld van geisha`s

Voor een boek dat een serieuze kijk wil geven op een `verborgen geschiedenis', zoals de ondertitel beweert, is het omslag van Geisha slecht gekozen. Dat laat een model zien, aangekleed door een fotograaf van artistiek verantwoorde soft porno en beschilderd met nep-tatoeages. Wanneer je het boek op de rug ziet, staar je haar recht in het schaamhaar. Met de vrouw om wie het draait heeft het niets te maken. Het omslag bevestigt zodoende alle vooroordelen die het boek zegt te willen rechtzetten.

Lesley Downers Geisha is in meer opzichten een onevenwichtig boek. Downer is een freelance journaliste die haar licht laat gaan over een van Japans grootste clichés: de vrouwen die met dans, zang, conversatie en de suggestie van seks al eeuwen een select mannenpubliek onderhouden. Het boek heeft twee kanten: een historisch overzicht van het fenomeen geisha en een verslag van Downers ontmoetingen met de vrouwen die dat beroep nu nog uitoefenen en anderen uit hun wereld. De opvallendste ontwikkeling die zij beschrijft is dat tegenwoordig jonge vrouwen er zelf voor kiezen geisha te worden, vaak tot verbazing van hun eigen ouders. Van een gevangen bestaan is geisha een vrij beroep geworden dat vrouwen een carrière biedt met grote individuele en financiële onafhankelijkheid.

Het historische deel bezwijkt aan de behoefte onderhoudend te zijn, alsof het materiaal niet voor zichzelf kan spreken. De vele anekdotes, die er soms met de haren zijn bijgesleept, willen nauwelijks een verhaal worden dat echt inzicht geeft. Ook heeft Downer de neiging met `leuke' typeringen de plank mis te slaan. De romanschrijver Tanizaki was geen `Brett Easton Ellis van zijn tijd', en wat je ook van de zeventiende-eeuwse auteur Ihara Saikaku vinden mag, een pornograaf was hij niet. Hier legt Downer het af tegen de Amerikaanse antropologe Liza Dalby die met Geisha (1983) een gelijknamig boek schreef, waarin zij hetzelfde terrein verkende maar daarvoor een jaar lang stage liep in een geisha-huis in Kyoto.

Na pagina 218 gaan de geisha's en hun wereld leven. Downers kracht ligt duidelijk bij haar beschrijvingen van wat ze zelf heeft meegemaakt. Dit boek is het best te lezen als een persoonlijk verslag van haar fascinatie, niet als een studie. Dan stoort haar toon niet zo en is het minder een probleem dat zoveel informatie van de klanten afkomstig is en niet van de vrouwen die zij inhuren.

Omdat Downer het begrip geisha wel heel breed opvat en vrouwen beschrijft die dat strikt genomen niet waren, ontstaat het beeld van vrouwen in wier leven alles draait om romantische liefde, berekenende relaties met mannen en de vraag of geisha's condooms gebruiken (ja). Zo wordt het oude clichébeeld bevestigd. De geisha's woonden en wonen juist in een wereld vol vrouwen en veel minder in een `droomwereld' van lange omarmingen, gewild of niet, met rijke mannen.

Lesley Downer: Geisha. De verborgen geschiedenis van een wereld die aan het verdwijnen is. Uit het Engels vertaald door Carla Benink. De Bezige Bij, 424 blz. E18,11