Meisjes mogen alles

Justine Kurland fotografeert tienermeisjes en soms jongens. Voor de meisjes is het leuk, voor de jongens niet.

Hoge meisjesstemmen zingen zachtjes samen, net niet tegelijk: `There's a starman waiting in the sky/ He'd like to come and meet us/ But he thinks he'd blow our minds...' We zien een ver strekkend heidelandschap met een waterplas, een groepje vogels dat steeds opnieuw voorbij vliegt. In korte flitsen zien we meisjes: ze lopen over de hei of liggen met kleren aan in de poel, steeds in een groepje. Ik zou wel totally in space willen zijn, prevelt een van hen, of anders ergens waar helemaal niets gebeurt. ,,I think it would be great'', zegt de volgende dan, ,,to kill someone and not care.''

Dit is de meisjeswereld die fotograaf Justine Kurland (1969) oproept in Spirit West, een project dat ze in 1997 begon en waaruit zestien recente foto's en een kort filmpje op dvd nu te zien zijn bij Torch Gallery in Amsterdam. Spirit West gaat over cactussen en bh-bandjes, over bubble gum en dierenlijken, lentebloesem en asfalt. Alle foto's tonen eenzelfde soort tafereel: meisjes van een jaar of vijftien, met losse lange haren en stoere spijkerbroeken aan, banen zich gezamenlijk een weg door een woeste, wijde wereld. De schoonheid van de natuur is overweldigend, maar wordt met regelmaat verstoord door een lelijk viaduct of een onooglijk flatgebouw. De meisjes lijken lief en zacht, maar spoken intussen stoute dingen uit.

Kurland: ,,Eerst gingen mijn foto's over weglopen, en onderweg zijn. De mythe van de frontier, de eeuwig opschuivende grens in het westen met als eindpunt het Goud van de Californische kust, is een hele hardnekkige in de Amerikaanse cultuur. Elke generatie heeft er zijn eigen interpretaties van, van road movies tot de liedjes van Bruce Springsteen. De vroegste foto's uit de 19de eeuw gaan erover. Maar na een paar jaar wilde ik mijn meisjes een plek geven om te zijn en te blijven. Van runaways werden ze gypsies.''

Voor de opening van Spirit West was Kurland een week in Nederland. Het was haar tweede officiële bezoek als je haar eerste, studentikoze verkenning van Amsterdam, ,,met veel blowen en zo, je weet wel'', buiten beschouwing laat. Afgelopen zomer werkte ze op uitnodiging van organisator Jan Hoet een maand lang in het stadspark van Arnhem, in het kader van kunstmanifestatie Sonsbeek. Ook daar fotografeerde ze meisjes: ze liet er zo'n 35 over een zonovergoten grasveld het park inlopen, waar ze allemaal een tulp plantten. Kurland: ,,Die bloemen waren al gauw vertrapt, maar ik wilde ze iets echt Hollands laten doen. Banaal, hè?''

Vrouwenbeeltenissen

Kurland werd geboren in Warsaw, New York, en samen met haar twee zussen opgevoed door een `ontzettende hippiemoeder'. Haar vader was er niet, die was in Iran. Het was een vrouwenhuishouden. Op haar vijftiende begon Kurland te fotograferen. Haar zoektocht naar nieuwe vrouwenbeeltenissen vloeide daar op een natuurlijke manier uit voort, vertelt ze: ,,Als je de geschiedenis van de fotografie of van de film bestudeert, raak je overvoerd met afbeeldingen van vrouwen. Op een bepaald moment zul je daar je eigen antwoord op moeten formuleren. Ik ben niet per se tegen de smakelijke schepsels die je in modetijdschriften en Hollywood-films ziet met schoonheid kun je het publiek verleiden, en dat is niet slecht. Maar in mijn eigen werk probeer ik meisjes toch wat meer power te geven.''

Het idee voor Spirit West ontstond toen Kurland een zomer lang intensief optrok met een 15-jarige. ,,Ik had een verhouding met haar vader, ze was dus eigenlijk mijn stiefdochter, maar ik voelde me meer verwant met haar dan met hem. Ik was 27, en werd me in één klap bewust van de kloof die tussen ons gaapte: zij stond nog aan het begin van alles, ze kon al haar dromen nog najagen. Niets van de volwassen realiteit drukte nog op haar. Ik wilde haar op die drempel houden, en haar tegelijk aanmoedigen om weg te breken uit haar claustrofobische, beschermde omgeving. Toen heb ik haar als wegloopmeisje gefotografeerd, langs de snelweg. Mijn Wim Wenders-foto, noem ik dat.''

Van één meisje werden het er steeds meer. ,,Ik heb ze nu overal zitten'', zegt Kurland, die veel van haar modellen trouw blijft. Vanuit haar standplaats New York gaat ze maandenlang op pad in een oude auto, op zoek naar locaties en naar meisjes. Ze rijdt door Virginia, waar haar moeder nu woont in `een soort commune', door Texas en Maryland. Biking Girl (2001), een vanachter het stuur genomen foto van een verregend kruispunt waar net een meisje oversteekt met haar fiets, drukt uit hoe Kurland zich vaak voelt op haar tochten: als een `vieze man in een regenjas'. Ze giechelt erom. ,,Het fotograferen van tienermeisjes is een riskant onderwerp, vooral in Amerika. Mensen verdenken je meteen van het allerergste: wie is dit mens, een serial killer soms, of een internet-pornograaf?''

In de sneeuw

Voor de meisjes zelf vormt het poseren, dat hele dagen in beslag kan nemen, doorgaans geen probleem. ,,Ze doen het gratis, en als ik ze een beetje aanmoedig, ze een verhaaltje vertel of iets om handen geef, gaan ze vaak helemaal op in de fantasie.'' Bij Kurland mogen de meisjes alles: hoela-hoepen, vechten, voor dood liggen in de sneeuw. Ze kunnen fikkies stoken, in bomen klimmen, al hun kleren uittrekken of chocola vreten in een autowrak. Nergens schuilt gevaar. Met de schaarse jongens die in Spirit West voorkomen worden gemene spelletjes gespeeld. Op Boy Torture; Double Headed Spit Monster (1999) ligt een jongen machteloos op zijn rug in het bos met bovenop hem een blond feeksje, geflankeerd door twee bruinharige assistentes. De blonde heeft een dikke fluim tussen haar lippen en laat die boven zijn gezicht zweven: laat ik hem vallen in je smoel, of slurp ik hem weer op? Geef je je over?

,,Ik denk dat vrouwen dit soort foto's toch... beter begrijpen'', zegt Adriaan van der Have, de eigenaar van Torch Gallery, licht stotterend. Hij vindt Kurlands werk erg mooi, maar snáppen, nee. Kurland is het gewend. ,,Ik word verreweg het meest door vrouwen gewaardeerd, en gekocht'', zegt ze glimlachend. ,,Ik heb geen hekel aan mannen hoor, maar ik kan niet anders dan man-vrouw verhoudingen als een gruwelijk, donker machtsspel zien. Mijn eigen relaties met mannen verlopen altijd desastreus. Maar ik geloof ook niet in een harmonieus, wereldwijd zusterschap, zoals eerdere generaties feministen dat deden. Als er eenmaal mannen in het spel zijn, doen vrouwen elkaar de ergste dingen aan. Op mijn foto's bestaat dat allemaal niet. Daar verbeeld ik mijn visie op het paradijs.''

Justine Kurland, Spirit West, t/m 2-2 in: Torch Gallery, Lauriergracht 94, Amsterdam. Open do-za 14-18 u of op afspraak. Tel: 020-6260284. Inl. www.torchgallery.com. Boek `Spirit West'E45,-.

Man-vrouw verhoudingen zijn een gruwelijk, donker machtsspel