Jullie zijn zelf ook zo geweest

In `Don's Plum' spelen de jonge Leonardo DiCaprio en Tobey Maguire Amerikaanse jongeren die worstelen met drugs, drank en seks. De film is in de VS en Canada verboden maar uitverkoren op het Filmfestival Rotterdam.

Waren het de billen van Leonardo DiCaprio? Of zou de carrière van Tobey Maguire ernstig te lijden hebben onder de rol van wereldvreemde vegetariër die hij in Don's Plum neerzet? Over de redenen waarom regisseur RD Robb de vertoningsrechten van zijn debuutfilm voor de rechtbank moest verdedigen is veel gespeculeerd. Het resultaat van het juridische gesteggel rondom de lowbudgetfilm die halverwege de jaren negentig in zwart-wit gedraaid werd, is dat hij in Canada en de Verenigde Staten niet in de bioscopen mag worden vertoond. Dat stond een première op het Filmfestival Berlijn vorig jaar niet in de weg, waar de film, voltooid dankzij steun van Lars von Triers productiemaatschappij Zentropa, voor het nodige rumoer zorgde. Tijdens het komende Filmfestival Rotterdam is Don's Plum te zien. Daarna wordt hij uitgebracht in de Nederlandse bioscoop.

Regisseur RD Robb – ,,RD, zonder puntjes, is wat er op mijn geboortebewijs staat'' – houdt over het schandaal wijselijk zijn mond, tijdens een gesprek in Berlijn. Zentropa-producent Peter Allbaek Jensen wordt niet beperkt door juridische diplomatie en ontvouwt op de persconferentie een heuse complottheorie. Volgens hem waren het niet zozeer DiCaprio en Maguire zelf die bezwaren hadden tegen de film, maar is het Amerikaanse sterren- en studiosysteem er debet aan dat elk tegendraads en rebels geluid in de kiem moet worden gesmoord. Zeker als een `jeugdzonde' als Don's Plum de all American-helden Leo en Tobey stoned, oversekst en scheldend laat zien in de tijd voor ze beroemd werden, met respectievelijk Titanic en de Amerikaanse Burgeroorlogfilm Ride With the Devil.

Het klinkt als een jongensdroom. Je bent een jonge filmstudent in Los Angeles en je beste vrienden heten Leonardo DiCaprio en Tobey Maguire. Je zit met ze in de kroeg, drinkt, rookt, doet nog wat andere dingen die je ouders maar beter niet kunnen weten. Je filosofeert tot het ochtendgloren over het leven, probeert een meisje te versieren of met een jongen te flirten en op een dag bedenk je met z'n allen dat je daar best een aardige film over kunt maken. ,,Let's do it for real'', herinnert regisseur RD Robb (1972) zich als dé toverspreuk uit die tijd. Die moest alle korte verhalen die hij tijdens zijn studie schreef in daden omzetten, en ook de eindeloze gesprekken die hij voerde op de sets en in de repetitieruimtes van de films en toneelstukken waarin hij als kind meespeelde. En al die andere dromen over film, film, film. Wat lag er meer voor de hand dan om dat te doen met een vriendengroepje dat ,,dag en nacht met elkaar optrok en over filmmaken fantaseerde''?

Kletsen en klieren

RD Robb: ,,Don's Plum is gebaseerd op een kort script van producent David Matthew Stuttman, `The Saturday Night Club', over een groepje jongeren dat in een typisch Amerikaanse diner zit te kletsen en te klieren. Aanvankelijk was het de bedoeling om de geschreven scènes af te wisselen met korte interviewtjes over hun zaterdagavonden, om het geheel een realistische en documentaire-achtige sfeer te geven.'' In Amerika komen jongeren niet in clubs of bars, legt Robb uit. Dus brengt iedereen zijn avonden door in diners. ,,De enige manier om dronken te worden is op privé-feestjes, of thuis, of stiekem.''

Het realistische, half-geïmproviseerde Don's Plum (de naam van de diner waar alles zich in real-time afspeelt) bestaat uit een reeks gesprekken tussen een vriendenclubje van vier jongens en hun gelegenheidsvriendinnetjes. Hun conversaties onthullen een combinatie van grootspraak, egotripperij en diepe eenzaamheid. Bindend element is de voor jonge mensen existentiële vraag: wat denken ze van mij? Een vraag die alle hoofdpersonen in vertwijfelde monologen voor de spiegel van het toilet nog eens voor zichzelf herhalen. Het is een aardige vorm van poëtische rechtvaardigheid dat een film die zozeer over imago's gaat, omwille van diezelfde imago's verboden moest worden.

Sensatiezoekers zullen ongetwijfeld proberen autobiografische componenten te ontlenen aan de openhartige uitspraken over homoseksualiteit, doodsverlangen en drugsgebruik van de hoofdrolspelers. Maar zelfs als Don's Plum meer waarheid bevat dan fictie, blijft het een confronterend en humoristisch werkstuk dat de toeschouwer het ongemakkelijke gevoel geeft een avondje uit te zijn met een stelletje mensen dat je voortdurend in de zeik neemt.

,,Voor een Amerikaans publiek zijn de eerlijke gesprekken over homoseksualiteit en masturbatie waarschijnlijk vrij shockerend'', denkt Robb. ,,Volwassenen schrikken van de gedachte dat dat is waar hun kinderen op hun vrije avonden mee bezig zijn. Maar Don's Plum geeft een veel realistischer beeld van wat er in de hoofden van kinderen omgaat, dan al die films waarin ze elkaar aftuigen, neerschieten of platneuken. Jongeren zijn nou eenmaal bezig met het ontdekken van hun seksualiteit. Het is tekenend voor de Amerikaanse moraal dat ze dat blijkbaar wel mogen doen, maar dat ze er niet over mogen praten. Terwijl ze het er natuurlijk vaker over hebben, dan dat ze het doen. Mijn indruk is dat dat in Europa allemaal een stuk minder gevoelig ligt. Daar wordt de film meer beschouwd als een blik op de Amerikaanse jeugdcultuur en heeft men oog voor de betekenis ervan.''

Een statement over de Amerikaanse jeugdcultuur, noemt Robb zijn film dan ook. Een film die laat zien dat de hoofdpersonen, hoe verknipt ze ook over mogen komen, niet zo veel verschillen van hun ouders en grootouders. ,,Dat jonge mensen niet weten wat ze met hun leven aanmoeten, is van alle tijden'', meent hij. ,,Dat is zowel tragisch als komisch. Misschien is er in hun heden weinig om trots op te zijn, maar zij zijn wel de toekomstige artsen en advocaten.'' En filmmakers en acteurs, voegt hij er vilein aan toe. ,,Daarom laat ik ze aan het einde ook zeggen: `We're gonna be okay'. Omdat ik er het volste vertrouwen in heb dat het goed komt. `Maak je niet zo'n zorgen', wil ik tegen alle volwassenen zeggen. Jullie zijn zelf ook zo geweest.''

Behalve deze positieve boodschap bevat Don's Plum ook een flinke dosis onderhuidse kritiek op diezelfde volwassenen. Volgens Robb: ,,Misschien is een van de redenen dat de hoofdfiguren zo losgeslagen zijn wel dat hun ouders er niet voldoende voor ze waren. Ze hebben niet goed geleerd om met al die verwarrende emoties om te gaan.''

Robb heeft zich ook weer niet al te veel in de psychologie en achtergronden van zijn personages willen verdiepen. Voor hem was het interessanter om te laten zien hoe de vier jongens, die elkaar al hun hele leven kennen, met elkaar omgaan. ,,Ze komen allemaal uit tamelijk nette middle class-milieus'', zegt hij. ,,Pas aan het einde van de film wordt duidelijk dat ze ondanks die keurige façade toch de nodige emotionele blessures hebben opgelopen, waar de anderen niets van weten. Dan blijkt dat ze elkaar eigenlijk helemaal niet zo goed kennen als ze dachten. Het is al een hele stap voorwaarts dat ze iets wezenlijks van zichzelf aan de anderen hebben laten zien. Dat is waar het om draait bij volwassen worden.''

Ontmoedigend

Aan de vergelijking met de films van John Cassavetes, Jim Jarmusch (Stranger than Paradise), Kevin Smith (Clerks) en zelfs het geruchtmakende Kids van Larry Clark valt moeilijk te ontkomen. ,,Eerlijk gezegd waren er bij mijn weten in 1995 nog niet zoveel van dit soort films. Dat is pas later gekomen.''

Veel meer wil Robb niet over zijn frustraties over de rechtszaak vertellen. Zelfs niet of hij een spreekverbod heeft gekregen, zoals de geruchten willen. ,,Het demotiverende van de hele toestand is dat Don's Plum ongeveer gelijktijdig met Kids werd gedraaid. Ik wist op dat moment nog niets van die film. Maar doordat de uitbreng van de film door het succes van Titanic en de plotselinge sterrenstatus van Leonardo DiCaprio vertraging opliep, lijkt het nu net alsof Kids er eerder was en ik een soort epigoon. Ik zie wel overeenkomsten, maar ook verschillen. Kids is wat rauwer, en eerlijk gezegd ook gemaakt om te shockeren. Ik kan niet beoordelen hoe realistisch die film is. Het geschetste beeld geldt denk ik alleen voor zeer bepaalde jongeren in de Lower East Side van New York. Don's Plum is algemener, ook doordat de personages op hun eigen gedrag reflecteren in de toiletscènes. Waar je ook komt in de Verenigde Staten, je ziet op zaterdagavond jongeren rondlummelen in diners of hamburgerrestaurants, van de kleinste provincieplaatsjes tot in Los Angeles. Het leven is niet zo hip.''

De hyperrealistische sfeer van Don's Plum wordt nog versterkt door het feit dat het merendeel van de scènes niet was uitgeschreven, maar improviserend tot stand is gekomen. Er was een synopsis van tien pagina's, waarin de verhaallijn en de handelingen beschreven stonden, maar geen dialogen, licht Robb toe. In drie dagen is er vervolgens een proefversie opgenomen, op basis waarvan bepaalde scènes beter zijn uitgewerkt. Na een korte repetitieperiode is toen een half jaar later de uiteindelijke film gedraaid.

Afluisteren

,,Het realisme stond voorop'', beklemtoont Robb. Reden om met drie camera's te draaien, zodat de reactieshots ook de échte reacties van de acteurs op elkaar zijn. ,,Mijn doel was dat het publiek het gevoel zou krijgen dat het aan een tafeltje naast mijn hoofdpersonen zit af te luisteren.''

En zo draait alles weer om het realisme van de film dat er de reden van zou zijn dat het Amerikaanse publiek de scheidslijn tussen de hoofdfiguren en hun vertolkers niet zou kunnen trekken. Maar zelfs als DiCaprio en Maguire echt dronken en stoned zouden zijn geweest tijdens de opnamen, laat Don's Plum nog een trefzeker gevoel voor tragikomedie, timing en ontroering zien. De scène waarin een lamzakkerige Tobey Maguire aan het begin van de film in een jazzcafé een meisje voor een nacht probeert te versieren, behoort tot een van de betere van Don's Plum, juist omdat de camera hem op zijn huid zit en er geen zenuwtrekje aan het oog van de regisseur ontsnapt. Later als de film schaamteloos de Amerikaanse clichés over dat gedoe op zaterdagavond tussen jongens en meisjes en meisjes en meisjes en jongens en jongens exploiteert, maakt dat spanningsveld tussen mooi acteren, onmiskenbare screen presence en onbeholpen emoties de film soms adembenemend.

Robbs talent werd terecht door Von Trier en de zijnen onderkend, die hem vroegen een Amerikaans filiaal van Zentropa op te richten, dat onder de naam ZentAmerica `in de achtertuin van Hollywood' onafhankelijke filmprojecten moet stimuleren. Naast regisseren zal hij zich de komende jaren dus ook met de productie van één à twee films per jaar gaan bezighouden. ,,Het is belangrijk om de creativiteit terug te geven aan de regisseur. In Hollywood zijn misschien maar vijf of zes regisseurs die recht hebben op de final cut. Het is onnatuurlijk dat financiers, studio's, producenten en agenten meer te zeggen hebben over een film dan degene met het artistieke overzicht. Ik heb nu zelf aan den lijve ondervonden hoe dat is. Ik maak liever films waarin je je eigen ideeën en energie kunt stoppen. Het is in de jaren zeventig, in de zogeheten Golden Age van Hollywood met regisseurs als Francis Ford Coppola en Martin Scorsese al eens het streven geweest om de film aan de makers terug te geven en het wordt hoog tijd dat dat weer gebeurt.''

`Don's Plum' wordt tijdens het Filmfestival Rotterdam vertoond op 24 jan (19.45, Lantaren 1), 26 jan (12.15, Luxor) en 1 feb (20.00 Pathé 3). In het najaar zal de film in de bioscopen worden uitgebracht.