Een Betuwse bongerd als actiebolwerk

Milieudefensie heeft in het diepste geheim een boomgaard gekocht om de bouw van het overslagcentrum MTC Valburg te dwarsbomen. De bongerd moet een symbool worden van de strijd voor de open ruimte.

De familie Van Druten heeft een deel van haar boomgaard verkocht. Een halve hectare, een strook van zestien meter breed en ruim driehonderd meter lang. Koper, voor 125.000 gulden, is Milieudefensie, dat wil voorkomen dat hier een gigantisch Multimodaal Transport Centrum (MTC) komt.

,,Er klopt geen hout van dit plan'', zegt Ineke van Druten. ,,In Rotterdam en in Duisburg zijn al grote overslagstations. Toch wil men straks hier ook zoiets bouwen. Moeten we daarvoor dit open landschap opofferen? Dat pikken wij niet.''

Ineke van Druten is geboren op een boerderij in Slijk-Ewijk met de boomgaard die landelijk bekend moet worden als Betuwse Bongerd, symbool van de bedreigde open ruimte. Voor 25 gulden per vierkante meter hebben Ineke en haar broer Arie de boomgaard met 69 appelbomen en enkele peren- en pruimenbomen aan Milieudefensie verkocht. Vandaag, na bijna een jaar geheimhouding om de campagne voor te bereiden, is de aankoop feestelijk gepresenteerd. De aankoop duidt op het toegenomen belang dat Milieudefensie, net als andere milieuorganisaties, hecht aan ruimtelijke ordening. Milieu is méér dan luchtvervuiling, het is ook landschap en cultuurhistorie.

,,Onze bongerd moet behouden blijven'', zegt Ineke van Druten. Bijna honderd jaar geleden pootte haar grootvader de eerste fruitbomen. Het bedrijf werd voortgezet door zijn zoon. De boerderij wordt nu bewoond door Arie. Naast de boomgaard heeft hij een autohandel. Het is een idyllisch plekje, in het noorden begrensd door de rijksweg A15, in het zuiden door de Waal. Wie tussen de bomen door op het gras loopt, verjaagt een haas. Er zitten uilen en buizerds. Een elzenheg scheidt de bongerd van een plattelandsweggetje. De takken zijn kaal, want de appelsoorten goudrenet en enkele binderzoet zijn verwerkt in `actiesap'.

De aankoop van de bongerd heeft uitsluitend tot doel de plannen voor het MTC te frustreren. De bongerd is strategisch gelegen, middenin het 500 hectare grote plangebied, op de plek waar een verbindingsweg moet komen tussen de nieuw aan te leggen Waalhaven en het spooroverslagcentrum. Pieter Jansen van Milieudefensie Nijmegen: ,,We hebben voor deze lange strook grond gekozen om maximaal dwars te kunnen liggen. De plannenmakers kunnen niet om ons heen.'' Uitwijken is moeilijk: in de omgeving van de boomgaard zijn hoogspanningsmasten en een belangrijke gasleiding. Bovendien heeft Milieudefensie op twee andere plaatsen in het plangebied één vierkante meter grond aangekocht.

De boomgaard is volgens Jansen ,,heel geschikt'' om regelmatig ter plaatse actie te voeren en publiciteit te scoren. Sympathisanten kunnen voor 50 euro mede-eigenaar worden. Milieudefensie rekent op 2.500 kopers. Ook zijn er pluk- en picknickcertificaten te koop voor 10 en 20 euro. Milieudefensie hoopt de aandacht van vooral Nijmegen te richten op een tastbaar stukje Betuwe. ,,Je kunt er een mooie fietstocht heen maken'', zegt hij.

Milieudefensie besloot tot de aankoop van de boomgaard als actiemiddel na het succes van het Bulderbos bij Schiphol. Dat stukje grond heeft de uitbreiding van de luchthaven niet kunnen tegenhouden, aldus Milieudefensie, maar zorgde wel voor veel actie en discussie over het gedoogbeleid van Schiphol. ,,Het Bulderbos heeft ons veel goeds opgeleverd. Daarom wilden we deze strategie voortzetten'', zegt directeur Wijnand Duyvendak van Milieudefensie. Duyvendak moet na de verkiezingen het `groene profiel' van GroenLinks in de Kamer versterken.

De aankoop van de bongerd was volgens Milieudefensie mogelijk dankzij een fout van de gemeente Valburg, die een jaar geleden opging in de gemeente Overbetuwe. De gemeente had haar voorkeursrecht om de grond als eerste te mogen kopen gevestigd, maar was vergeten dit voorkeursrecht te baseren op het regionaal structuurplan, de voorloper van het ontwerp-bestemmingsplan. Tussen het ontdekken en het repareren van de fout zaten twee maanden. In die periode konden Milieudefensie en de Van Drutens zakendoen. De handtekeningen werden op 15 februari 2001 gezet.

Er is al veel natuur verloren gegaan door de ruilverkaveling in deze streek, erkennen de bewoners. ,,Het land is zo glad als een biljartlaken. De boeren denken alleen nog maar aan geld en de overheid heeft ze zo gemaakt'', zegt Ineke van Druten. Toch is er nog voldoende van waarde over. De noordelijke oever van de Waal is een belangrijk vogelgebied. Er zijn bovendien zeldzame diersoorten gesignaleerd, zoals de kamsalamander en vissen zoals de kleine modderkruiper en het bermpje. Jansen wijst op het uitzicht over een oude strang van de Waal met in de verte Nijmegen. ,,Een plaatje.'' Even verderop is het landschap aangewezen als deel van de ecologische hoofdstructuur.

Het MTC is een initiatief van de gemeenten Overbetuwe, Nijmegen en Arnhem om de Gelderse economie een impuls te geven. Op dit `knooppunt' moeten spoor, weg en water samenkomen. Het MTC wordt aangelegd langs de Betuweroute, de A15 en de noordoever van de Waal. Logistieke dienstverlening, distributie, productie en bewerking van goederen zijn volgens rapporten goed voor zes- tot zevenduizend banen.

Het MTC beoogt de goederenstroom van Nederland naar de rest van Europa verder te vergroten. Goederen zullen per vrachtwagen en schip naar het MTC worden vervoerd, vertelt directeur Leo de Jong van het Ontwikkelingsbedrijf MTC, alwaar ze worden overgeladen op de Betuwelijn. De kosten bedragen ongeveer anderhalf miljard euro.

Het MTC-project heeft al veel tegenwind gehad. Zo besloten de regionale overheden onlangs het milieueffectrapport (MER) voor het overslagterrein opnieuw te laten maken na een reeks fouten in het eerste rapport en een stortvloed aan bezwaren over de aantasting van de natuur. De Jong: ,,De natuurwaarden in dit gebied zijn erg belangrijk. Daarom willen we zorgvuldig te werk gaan. Beter nu wat langer voorbereidend werk doen dan straks van de Raad van State te horen krijgen dat je alles opnieuw moet doen.''

De vertraging door het afblazen van de MER bedraagt anderhalf jaar. Desondanks kan wat De Jong betreft in 2004 de eerste paal de grond in. Een jaar later kunnen de eerste bedrijven erin. In 2006 moeten de eerste treinen over de Betuweroute rijden. Milieudefensie hoopt op definitief afstel. Directeur Wijnand Duyvendak: ,,Nut en noodzaak van het MTC zijn nooit aangetoond. Bestaande alternatieven zijn nooit goed onderzocht. Er liggen ook rapporten waarin staat dat er geen enkele noodzaak voor het MTC is. Inmiddels loopt het project vertraging op. De bevolking is tegen, de verkiezingen komen eraan. Met deze actie zullen wij het project het laatste duwtje geven.''