Chipmachinemaker ASML schrikt als de telefoon gaat

Van 378 miljoen euro winst in 2000 naar een verlies van 479 miljoen euro vorig jaar. ASML beleefde een rampjaar. En niemand weet wanneer het beter gaat.

De grijze haren waren er al en ook aan zijn aanstekelijke optimisme is weinig veranderd. Maar de ergste crisis uit de chipindustrie heeft bestuursvoorzitter Doug Dunn van ASML in één opzicht wel veranderd: voorzichtigheid viert nu hoogtij bij de eens zo duidelijke bestuursvoorzitter. ,,Ik heb helaas geen kristallen bol'', is zijn standaard-antwoord op vragen over het al of niet nakende herstel van de chipindustrie. Een heel verschil met voorgaande jaren toen ASML geregeld aangaf hoeveel geavanceerde apparaten er zouden worden verkocht.

Over één ding laat de voormalige Philips-bestuurder geen onduidelijkheid bestaan. Het jaar 2001 verliep rampzalig voor het Veldhovense bedrijf. ,,Ik ben al 35 jaar actief in de chipindustrie, maar een dergelijke crisis heb ik nog nooit meegemaakt.''

ASML, dat machines maakt voor chipfabrikanten, heeft de gevolgen van de pieken en dalen in deze industrie als geen ander aan den lijve ondervonden. In 2000 werden alle records naar boven gebroken, een jaar later ging het even enthousiast de andere kant op. Het verlies over 2001 kwam uiteindelijk uit op 479 miljoen euro. Een ingrijpende reorganisatie (waarvoor 466 miljoen euro is uitgetrokken) moet het aantal banen met 1.500 terugbrengen. Voorraden werden boekhoudkundig waardeloos verklaard.

De voorzichtigheid van Dunn is dus verklaarbaar, zeker omdat ASML nog altijd grote problemen kent. Niets is momenteel zeker. Chipfabrikanten gaan pas weer apparaten bestellen wanneer 80 procent van hun capaciteit wordt benut. En een dergelijke bezetting van het machinepark verwacht marktonderzoeker Dataquest op zijn vroegst in het vierde kwartaal. In de afgelopen maanden belden de klanten vooral om bestellingen te annuleren. Dunn: ,,Dat gebeurde op bijna dagelijkse basis.''

Zeker bij machines van gemiddeld 7 miljoen euro per stuk hakken dergelijke telefoontjes er flink in. ,,Ook dit jaar gaan we uit van enkele annuleringen, maar zeker niet in het tempo van vorig jaar''. Momenteel heeft ASML 117 bestellingen voor de lithografiesystemen – zij etsen met lichtbundels de microscopisch fijne structuur van een chip op een plak silicium – in de boeken, terwijl het bedrijf dit jaar circa 180 apparaten moet verkopen om quitte te draaien.

Pluspunt voor ASML is zijn gezonde financiële basis. Mede door het aantrekken van vers kapitaal via obligaties in oktober (638 miljoen euro) bedroeg de kaspositie eind vorig jaar 911 miljoen euro en ook kent het bedrijf een gezonde balans. Dat mag ook wel want ASML verkeert in een moeilijke positie: met een omzetdaling van 40 procent in 2001 (tot 1,8 miljard euro) moeten de kosten eigenlijk drastisch omlaag, maar tegelijkertijd moet het bedrijf klaarstaan als de vraag straks weer aantrekt. ,,Door voorop te lopen in technologie denken we als eerste van het herstel in de chipmarkt te profiteren'', stelt Dunn dan ook.

Alleen al de onderzoekskosten geven aan op welk glad ijs ASML verkeert op het moment dat de verkopen structureel achterblijven: 408 miljoen euro in 2001, bijna gelijk aan een kwart van de omzet. Dunn verklaart waarom juist technologie voor herstel zorgt. ,,In een neergaande markt kopen chipproducenten juist de nieuwste technologie waarmee innovatieve producten [zoals geavanceerde processoren] kunnen worden gemaakt.'' Aan extra capaciteit voor `oude' producten hebben ze geen behoefte. Het is volgens hem ook geen toeval dat de gemiddelde prijs van de apparaten ondanks de beperkte vraag in 2001 zijn gestegen van 6 naar 7 miljoen euro.

De strijd om de nieuwste technologie bezorgt ASML ook problemen. Het Japanse Nikon beweert dat de Nederlandse concurrent inbreuk heeft gepleegd op zijn octrooien, maar volgens Dunn is er iets anders aan de hand. ,,Zij trachten hierdoor hun teruglopende marktpositie te camoufleren.''

In dat land heeft Dunn mogelijk nog een probleem. Na de moeizame overname deze zomer van SVG – de Amerikaanse regering vreesde het weglekken van militaire technologie – behoort nu ook marktleider Intel tot de klanten van ASML. In de Amerikaanse media waren (onbevestigde) berichten te lezen over de slechte relatie met Intel. Dunn wilde gisteren inhoudelijk niets kwijt over eventuele problemen met zijn machtige klant en volstond met de mededeling dat de relatie `goed' is. Zonder twijfel onvoldoende om de wilde verhalen te ontzenuwen, maar ook met zijn klanten is Dunn erg voorzichtig.