Iedereens ideale held en krachtpatser

Het beeld van de antieke held Hercules als mannetjesputter is sterk bepaald door voorstellingen van zijn persoon in de beeldende kunst. Maar uit schriftelijke bronnen sinds de oudheid komt Hercules – of, bij de Grieken, Herakles – naar voren als een tweeslachtige figuur die durf en impulsiviteit paarde aan twijfel en bespiegeling. Een expositie in het Leidse Prentenkabinet met zo'n tachtig fraaie prenten uit de 16de en 17de eeuw uit de eigen collectie, laat zien dat Hercules' ambiguïteit bij nadere beschouwing ook in de kunst tot uiting komt.

Natuurlijk zijn er de stereotype voorstellingen. Hendrick Goltzius beeldt Hercules in een gravure uit 1589 af als een naakte rabauw met een zware knots, die lodderig uit zijn ogen kijkt. De overdreven en tot in alle details weergegeven spierbundels, leverden de prent zelfs de bijnaam `de Knollenman' op. Maar bijna honderd jaar eerder had de held een verrassend ander uiterlijk. In de satire Das Narrenschiff van Sebastian Brandt (1494) is een houtsnede opgenomen van Hercules op de tweesprong – een episode waarin hij in een droom moet kiezen tussen de brede weg van bandeloze geneugten en het smalle pad van deugdzame ontberingen. De slapende Hercules is hier een slanke, frêle ridder met elegant bepluimde helm. Zijn knots heeft plaatsgemaakt voor een lange hellebaard.

Een zelfde combinatie van stoerheid en aandoenlijkheid blijkt uit een serie gravures met de twaalf werken van Hercules die Heinrich Aldegrever in 1550 maakte. De hoofdpersoon is een te duchten krachtpatser, maar de illustratie van de `Zuilen van Gibraltar' toont hem moeizaam twee zware zuilen op de schouders balancerend, terwijl hij ieder moment kan struikelen over zijn leeuwenmantel. Volgens de legende plantte Hercules de zuilen bij de zee-engte die hij juist eigenhandig had geopend, en voorzag die van de spreuk `non plus ultra' (niet verder dan hier).

Hoe heersers speelden met Hercules' tweeslachtigheid, blijkt uit een houtsnede van Lucas Cranach met een portret van keizer Karel V, waarin de zuilen als devies voorkomen, maar dan met het motto `plus ultra': verder dan hier. Want Karel heerste ook over een imperium overzee. Ook de Franse koning Lodewijk XIII spiegelde zich aan Hercules en diens deugden: in een 17de-eeuwse gravure is de machtige gestalte van de Knollenman teruggebracht tot die van een elegant poserende, glimlachende baas, die daarmee de dubbelzinnigheid van de halfgod treffend illustreert.

Tentoonstelling: Hercules in de prentkunst, 1500-1800. Prentenkabinet van de Universiteit Leiden (Rapenburg 65). T/m 22/3, open ma-vrij 9-12 en 13.30-17 u. Inl.: 071-5272700.