De kracht van wrok

De `inbraak' in het politieke bestel begint nu ook gezicht te krijgen. Na een lijsttrekker en een verkiezingsprogramma heeft Leefbaar Nederland sinds gisteren het politieke personeel dat de beoogde ,,echte politieke vernieuwing en radicale mentaliteitsverandering'' moet realiseren. Partijen die zich bedienen van adjectieven als `radicaal' verdienen met scepsis bekeken te worden. Zelfs met wantrouwen, als ze de pretentie hebben in te grijpen in de mentaliteit van de burger en daarmee het risico lopen op gespannen voet te staan met de grondbeginselen van een democratie die het individu juist wil beschermen.

Maar het valt niet te loochenen dat er een voedingsbodem is voor het `nieuwe' dat Leefbaar Nederland zegt te beogen. Na zeven jaar paars – een kabinet dat naar Nederlandse maatstaven als historisch en splinternieuw kon worden getypeerd – is de aanvankelijke opwinding over deze coalitie uitgemond in gelatenheid en irritatie. Met zijn belofte dat het de ,,regentenstand'' wil breken, appelleert Leefbaar Nederland aan deze gemoedstoestand. De opiniepeilingen suggereren dat de formatie daarmee ook electoraal succes zal hebben. Sinds Leefbaar Nederland de socioloog Fortuyn aanwees als lijsttrekker groeit de partij. Dit lijkt vooral ten koste van de VVD te gaan, die door de onvrede over vrijgelaten drugskoeriers ook anderszins in een hoek zit waar klappen vallen.

Nu Leefbaar Nederland de groslijst van overige kandidaten voor de Tweede Kamer heeft gepresenteerd, wordt duidelijk dat het vissen in de vijver van de VVD nadrukkelijk de strategie is van de partij. De lijst straalt een opmerkelijke coherentie uit. De ruim driehonderd mensen die zich verkiesbaar willen stellen, hebben een paar eigenschappen gemeen: negen van de tien zijn mannen, ze zijn merendeels van middelbare leeftijd en ze hebben veelal een persoonlijke geschiedenis die heeft geleid tot enige wrok tegen onwelgevallige autoriteiten. Ex-minister Westerterp bijvoorbeeld is na zijn ambtsperiode op Verkeer & Waterstaat twintig jaar lang nooit echt serieus genomen door zijn eigen CDA. Boerenleider Van den Brink heeft bij het conflict over de varkensmest in het zand gebeten en zich moeten neerleggen bij de dominante positie van de gevestigde standsorganisaties in de agrarische sector. Officier van justitie Teeven heeft een appeltje te schillen met het OM dat hem na de gemankeerde strafzaak tegen drugsdealer U. op studieverlof heeft gestuurd. En voetbalanalist Kraaij is onlangs uitgerangeerd door de publieke omroep.

Kortom, de lijst oogt als een curieuze herrijzenis van de jaren zestig, toen de elite ook werd uitgedaagd door meer of minder serieuze `Hadjememaars' die zelf vaak deel waren of wilden worden van de bovenlaag. Net als 35 jaar geleden zijn de gevestigde partijen nu in het defensief gedrongen. Want behalve voor Leefbaar Nederland draaien de verkiezingen op 15 mei niet zozeer om de vraag welke partij het meeste wint, maar welke het minste verliest. De strategen van VVD, maar ook die van de PvdA, kunnen zich niet langer verschuilen. Beide partijen worden bedreigd. Ze hebben maar vier maanden tijd om de schade te beperken.