Argwaan Moskou over intenties VS groeit

Na maanden van wederzijdse vriendelijkheid groeit onder Russen de verbittering over `eigengereidheid' van de Amerikanen. Zeker nu die zich breeduit in Centraal-Azië installeren.

,,Nu begrijpen we hoe Amerika de verhouding met Rusland ziet. Als die tussen ruiter en muildier.'' De bitterheid van Aleksej Arbatov, lid van de Doema, grijpt om zich heen binnen de politieke elite van Moskou. Na de snelle overwinning op de Talibaan is Washington ,,duizelig van succes'', stelt een opinieleider. Rusland, vier maanden geleden nog `strategisch partner', is afgedankt en wordt keer op keer geschoffeerd.

President Vladimir Poetin reageert tot dusver koel op de serie als onvriendelijk ervaren initiatieven uit Washington. Maar achter de horizon dondert het. Neem een interview met generaal Leonid Ivasjov op Strana.ru, de website van het Kremlin. Deze houwdegen uit de Koude Oorlog werd afgelopen zomer met pensioen gestuurd; nu wordt zijn inbreng weer op prijs gesteld. Amerika maakt de geesten rijp voor gebruik van tactische kernwapens, weet Ivasjov. Maar kernwapens zullen de mensheid uitroeien, werpt de geschokte interviewer tegen. Dat is nu juist de bedoeling, aldus Ivasjov: Amerika hoopt zo de overbevolking in de Derde Wereld tegen te gaan. ,,De wereld raakt verrassend snel gewend aan acties die tien jaar geleden barbaars leken, aan de genocidale politiek van de VS.''

Dezelfde Ivasjov vertolkt wat veel Russische militairen denken: de aanslag van 11 september was voor het Pentagon een geschenk uit de hemel. Amerika zint namelijk al jaren op de olie van Centraal-Azië, die het niet via Rusland, maar via Turkije en het gepacificeerde Afghanistan naar het westen wil pompen. Ivasjov: ,,11 september gaf ze het excuus.'' De vernietiging van de Talibaan was voorspel, nu begint de slag om Centraal-Azië. ,,En onze invloed taant.''

Aanvankelijk leek 11 september een ommekeer in de Amerikaans-Russische betrekkingen in te luiden. Het was president Poetin die Washington als eerste staatshoofd belde om steun te betuigen. In oktober mocht Amerika met Russische zegen bases openen in Centraal-Azië voor zijn aanval op de Talibaan. Even later deelde Poetin mee zijn luisterpost op Cuba en zijn marinebasis in Vietnam te sluiten, twee dure relieken uit de Koude Oorlog. De Britse premier Tony Blair bepleitte een Russisch vetorecht bij bepaalde NAVO-besluiten. Een nieuw tijdperk brak aan. Zelfs de ultranationalist Zjirinovski, die eens op hoge toon Alaska van de VS terugeiste en Amerikanen in de regel drugsverslaafde hooligans of lafaards noemt, was helemaal om. Hij bepleitte een heilige unie van christennaties.

De euforie bleek van korte duur. Washington blokkeerde een grotere rol voor Rusland binnen de NAVO en kondigde vorige maand aan uit het ABM-verdrag te stappen. Russische opiniemakers ervoeren het als een oorvijg voor Poetin. Inmiddels volgen de stekeligheden elkaar snel op. ,,Zwendel'' noemde een Russische analist het Amerikaanse plan om zijn kernarsenaal te reduceren zonder de kernkoppen te vernietigen. De officiële reactie was afgemeten en zeer negatief. Even gepikeerd reageerde Moskou vorige week op het Amerikaanse besluit Rusland opnieuw op te nemen op de zwarte lijst van landen die massavernietigingswapens verspreiden.

Washington verweet op zijn beurt het Russische leger buitensporig geweld in Tsjetsjenië, na dit onderwerp vier maanden lang beleefd te hebben gemeden. Moskou dreigde verhuld met uitwijzing van Amerikaanse diplomaten, die demonstreerden tegen de veroordeling van een milieu-activist, en hekelde Washingtons ,,dubbele moraal'' na een klacht over de liquidatie van de onafhankelijke tv-zender TV6. ,,De oude retoriek, de oude kritiek, de arrogante schoolmeestertoon. Alsof er niets is gebeurd'', schrijft de krant Izvestija.

In dit klimaat groeit de argwaan over de Amerikaanse intenties in Centraal-Azië. Al enkele maanden zijn tweeduizend militairen gelegerd bij luchtmachtbasis Chanabad in Oezbekistan. In Tadzjikistan, een virtueel Russisch protectoraat, mag het westen gebruik maken van vliegveld Koeljab. En nu de oorlog in Afghanistan afloopt, begint in Kirgizië de Amerikaanse troepenopbouw pas goed. Kwartiermakers bouwen een tentenkamp voor drieduizend militairen bij het vliegveld van de hoofdstad Bisjkek. Ze verlengen de startbaan, moderniseren de verlichting en de communicatie, bouwen prefab-pakhuizen. Dagelijks landen vier vliegtuigen met zwaar materieel. The New York Times constateert dat het kamp doet denken aan de Amerikaanse legerstadjes in Kosovo en Bosnië. Paul Wolfowitz, onderminster van Defensie, erkent dat het Pentagon in Centraal-Azië is ,,voor de lange termijn''.

Kirgizië reageert verdeeld. Het VS-leger is een bron van harde valuta, in het kielzog van de soldaten volgen de zakenlieden, hoopt de één. Kirgizië wordt een slagveld in de machtsstrijd tussen de VS, China en Rusland, vreest de ander. De een kwart miljoen zielen tellende Russische gemeenschap schreeuwt moord en brand. ,,Ik haat de VS'', zegt student Aleksej Veresokjina tegen een internetkrant. ,,Ik zie Amerikanen in jeeps rondrijden alsof dit hun land is en wil het liefst stenen naar ze gooien.''

Washington heeft reële argumenten voor de basis. Als de spanningen tussen India en Pakistan escaleren, dreigt de zuidelijke corridor naar Afghanistan te worden afgesneden. Centraal-Azië is dan het enige alternatief voor humanitaire en militaire vluchten. En zolang de vrede in Afghanistan wankel is, restanten van de Talibaan en Al-Qaeda in de bergen verschanst zitten en de VN-vredesmacht rekent op luchtsteun, kan Amerika zich niet aan zijn verplichtingen onttrekken. ,,De functie [van de basissen] is eerder politiek dan militair'', aldus Paul Wolfowitz. ,,Ze maken duidelijk dat we de capaciteit hebben om snel (in Afghanistan) terug te keren.''

Doemavoorzitter Seleznjov noemde een langdurig Amerikaans verblijf vorige week ,,zeer onwenselijk'', China laat soortgelijke geluiden horen. Maar de Russische diplomatie verliest terrein, meent de krant Kommersant. Onder de kop `Het Centraal-Azië dat wij verloren' beschrijft het een rondreis van minister van Buitenlandse Zaken Igor Ivanov door de regio. De Aziatische gastheren gaven subtiele hints van de geslonken status: Russische journalisten betaalden in Turkmenistan plotseling 135 dollar voor een visum in plaats van 30 dollar. Na een gesprek met president Karimov van Oezbekistan zei Ivanov een persconferentie af. Volgens Kommersant hamerde de Oezbeekse president voortdurend op de vraag wat Moskou nog te bieden heeft. Zo lijkt een nieuwe fase in The Great Game aan te breken, het spel tussen de grootmachten om invloed in Centraal-Azië. Met Rusland verder in het defensief.