Alleenstaandenbelasting

Na de aankomende Kamerverkiezingen willen de grote politieke partijen voortvarend een van de restanten van de vroegere standenmaatschappij aanpakken.Het betreft niet de erfelijke monarchie, maar de manier waarop mensen in Nederland tegen ziektekosten zijn verzekerd. Ongeveer tweederde van de bevolking valt onder de verplichte ziekenfondsverzekering. Verplicht verzekerd zijn werknemers die bruto minder dan 30.700 euro per jaar verdienen, bijna alle uitkeringsontvangers en – sinds het jaar 2000 – kleine zelfstandigen. De overige Nederlanders kunnen zich particulier tegen ziektekosten verzekeren. Het gaat om alle ambtenaren, werknemers met een jaarsalaris van meer dan 30.700 euro en zelfstandigen die een redelijke winst boeken. In de regel zijn particulieren eveneens verzekerd voor het gehele ziekenfondspakket: huisarts, medicijnen, ziekenhuiszorg en zo meer.

PvdA, VVD en CDA willen het stelsel van verzekeringen tegen ziektekosten hervormen. Met ingang van 2005 zou elke Nederlander gaan vallen onder een Algemene verzekering curatieve zorg, die in de plaats komt van de bestaande ziekenfonds- en particuliere verzekering.

Het onderscheid tussen ziekenfonds- en particulier verzekerden gaat terug tot de negentiende eeuw. Destijds moesten de lagere klassen tijdens het spreekuur van de huisarts geduldig op hun beurt wachten, particulier verzekerden maakten een afspraak voor een consult. Het `ziekenfondsbrilletje' was spreekwoordelijk. Die manifestaties van ongelijke behandeling zijn geleidelijk opgeruimd. Gebleven is de totaal verschillende premie die mensen voor hun vergelijkbare verzekering tegen ziektekosten verschuldigd zijn.

In het ziekenfonds betalen mensen 8 procent van hun loon, winst of uitkering, plus een vaste (`nominale') premie van ongeveer 200 euro per volwassen verzekerde. De hoogte van de vaste premie verschilt enigszins per ziekenfonds. De niet buitenshuis werkende echtgenote en de kinderen zijn gratis meeverzekerd. Particulier verzekerden betalen daarentegen uitsluitend een nominale premie van gemiddeld ruim 1.500 euro per jaar. De premie is afzonderlijk verschuldigd voor de niet werkende echtgenote; per kind moet een halve jaarpremie worden betaald (voor ten hoogste twee of drie kinderen). Het kan voor particulier verzekerden heel lonend zijn de premies van verschillende ziektekostenverzekeraars goed te vergelijken. Door over te stappen naar een andere verzekeraar kunnen enkele honderden euro's worden bespaard bij een ongeveer gelijke risicodekking.

Als gevolg van de sterk verschillende premiestructuur is het ziekenfonds onvoordelig voor veel alleenstaanden. Zij zouden voordeliger uit zijn door zich particulier te verzekeren maar zien zich in het verplichte ziekenfonds gedwongen tot solidariteit met gezinnen. Echtgenote en kinderen van kostwinners zijn immers gratis meeverzekerd. De alleenstaande die zoveel gaat verdienen dat hij uit het ziekenfonds mag, realiseert een premievoordeel van ongeveer 900 euro (2.000 gulden). In het ziekenfonds betaalt hij dus 900 euro te veel. Er is dus sprake van een verborgen belasting voor alleenstaanden. Omgekeerd is het voor een kostwinner met twee jonge kinderen financieel aantrekkelijk om van de dure particuliere verzekering te verkassen naar het ziekenfonds. Het premievoordeel beloopt in dit geval 1.900 euro (4.200 gulden) per jaar.

Komt het in 2005 tot een Algemene verzekering curatieve zorg, dan gaat voor iedereen uiteraard dezelfde premiestructuur gelden. De PvdA is voorstander van een grotendeels procentuele premie, zoals die nu bij het ziekenfonds bestaat. Op die manier is de zorgverzekering dienstig aan het inkomenspolitieke ideaal van de sociaal-democratie: premiebetaling naar draagkracht. Impliciet handhaaft de PvdA ook de alleenstaandenbelasting. VVD en CDA geven de voorkeur aan puur nominale (vaste) premies, zoals die nu gelden bij de particuliere verzekering. Beide partijen realiseren zich dat dit voor veel lager betaalden een grote inkomensachteruitgang betekent. Een kostwinner die nu nog net in het ziekenfonds zit, zou er bijvoorbeeld 1.900 euro op achteruitgaan. De alleenstaande gaat er juist 900 euro op vooruit. Het lijkt vreemd dat het CDA, een partij die opkomt voor traditionele gezinswaarden, instemt met een maatregel die voor veel families met kinderen een aanzienlijke lastenverzwaring inhoudt. De christen-democraten willen gezinnen compenseren via een extra belastingverlaging. Het blijft de vraag of de PvdA de daarvoor benodigde miljarden kan vinden. De doorberekening van de verkiezingsprogramma's door het Centraal Planbureau schept daarover binnenkort meer duidelijkheid.

Gaat de PvdA deel uitmaken van de eerstvolgende regeringscoalitie, dan laat zich voorspellen dat bij wijze van compromis een combinatie van procentuele en nominale premies voor de nieuwe ziektekostenverzekering uit de bus komt. Dan zal wel blijken dat het bijzonder lastig is de inkomensgevolgen van de operatie voor alle huishoudens glad te strijken. Dat is niet erg. Het uitgangspunt dat niemand er bij de modernisering van de ziektekostenverzekering op achteruit mag gaan deugt niet. Gezinnen in het ziekenfonds zijn op dit moment te goedkoop verzekerd, alleenstaanden betalen erg veel. Wanneer dit wordt rechtgetrokken, zien kostwinners van gezinnen die jaarlijks minder dan 30.700 euro verdienen de kosten van levensonderhoud sterk stijgen. Zij kunnen desgewenst compensatie ontvangen via verhoging van de kinderbijslag. De verkapte alleenstaandenbelasting kan in ieder geval worden afgeschaft.