Zuid-Afrika gaat botsing met naburig Zimbabwe uit de weg

Zuid-Afrika mijdt de confrontatie met buurland Zimbabwe. Daartoe voelt het zich door de geschiedenis verplicht.

De Zuid-Afrikaanse staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Aziz Pahad keek alsof hij jeuk had. ,,Wat is dat toch'', vroeg hij aan de vooravond van weer een bijeenkomst van de regeringsleiders in Zuidelijk Afrika (SADC) over Zimbabwe. ,,Dat iedereen Zuid-Afrika opdraagt te doen wat ze zelf niet waarmaken?''

Pahad doelde op de groeiende druk vanuit Europa en Amerika om een harder standpunt in te nemen tegenover president Mugabe van Zimbabwe die geen middel onbenut laat om de presidentsverkiezingen in maart te winnen. ,,Er is geen alternatief voor stille diplomatie'', zei Pahad. Sancties tegen Zimbabwe wees hij resoluut van de hand. Het voorstel van het Gemenebest om reizen voor leden van de regering-Mugabe moeilijker te maken leek hem niet erg ,,nuttig''.

Maandag leek Pahad zijn gelijk te halen. President Mugabe beloofde tijdens de ontmoeting van de SADC-landen in Malawi de mensenrechten te respecteren, inclusief de vrijheid van meningsuiting. Na de mishandeling en arrestatie van honderden oppositieleden in de afgelopen maanden lijkt die toezegging inderdaad een overwinning van de stille diplomatie. Maar de ervaring van het Nigeriaanse Abuja doet het ergste vrezen. De Zimbabweaanse regering deed daar afgelopen september op een bijeenkomst van Afrikaanse landen precies dezelfde belofte om repressie van media en oppositie daarna verder op te schroeven.

President Mbeki verheft zijn stem niet graag tegen zijn collega uit Zimbabwe. Toen hij dat eind november wel deed en voorzichtig zei dat hij zich onder de huidige omstandigheden moeilijk kon voorstellen dat er in Zimbabwe vrije en eerlijke verkiezingen konden worden gehouden, ontstak het buurland in woede. De spreekbuis van de Zimbabweaanse regeringspartij Zanu-PF, The Herald, beschuldigde Mbeki van verraad, en beschreef de uitlatingen van de president als een poging om de regering van Zimbabwe omver te werpen in het kielzog van oud-kolonisator Groot-Brittannië.

Het ministerie van Buitenlandse Zaken in Pretoria wil de communicatielijn met Harare koste wat kost openhouden. Het roepen om sancties laten de Zuid-Afrikanen liever aan Brussel of Washington over. Mbeki's voorganger, Nelson Mandela, schuwde een grote mond tegen zijn Afrikaanse collega's niet, maar kwam daardoor tot twee maal toe alleen te staan. De eerste keer was in 1995 toen de Nigeriaanse regering de mensenrechtenactivist Ken Saro-Wiwa executeerde en de meerderheid van de Afrikaanse regeringen Mandela's oproep tot sancties tegen Nigeria negeerde. De tweede keer was in 1998 toen Zuid-Afrika's aansporing om het conflict in de Democratische Republiek Congo aan de onderhandelingstafel op te lossen werd weggelachen door de partners in de SADC. Enkele maanden later stuurden Namibië, Angola en Zimbabwe troepen naar Congo. Om ,,een vriend in nood te redden''.

Een andere reden voor Zuid-Afrika om niet te hoog van de toren te blazen is de angst het label `arrogant' te krijgen opgespeld. Tijdens de jaren van apartheid destabiliseerde het blanke regime de buurlanden bewust in de hoop militaire operaties van het Afrikaanse Nationaal Congres (ANC) vanuit deze `frontlijnstaten' onmogelijk te maken. Vooral Angola en Mozambique betaalden daarvoor een hoge prijs. Het verleden dwingt grote broer Zuid-Afrika nu de regio met fluwelen handschoenen te behandelen.

Bovendien speelt Thabo Mbeki liever de pijprokende intellectueel die de wegen van de diplomatie als zijn broekzak kent. Mbeki heeft zijn naam verbonden aan de Afrikaanse renaissance en als zodanig ook aan het vredesproces in Congo. Volgens hoogleraar Internationale Betrekkingen Peter Vale van het Centre for African Studies kan Mbeki het zich niet veroorloven om Zimbabwe als een van de hoofdrolspelers in het Congolese conflict voor het hoofd te stoten.

Vale wijst ook op het leeftijdsverschil tussen Mugabe (77) en Mbeki (59). In de Afrikaanse patriarchale traditie is het moeilijk een oudere te bekritiseren. Bovendien zijn het ANC van Mbeki en de Zanu-PF van Mugabe aan elkaar verwant als bevrijdingsbewegingen die eigenhandig een einde maakte aan de blanke overheersing.

Hoewel de koers van de Zuid-Afrikaanse nationale munt, de rand, zwaar te lijden heeft onder de politieke chaos bij de noorderburen, is het zeer de vraag of het Mbeki in eigen land veel zou opleveren om zich tegen de gewelddadige landinvasies in Zimbabwe te verzetten. Professor Vale meent dat de zwarte achterban van Mbeki weinig problemen heeft met het landjepik, dat vooral de blanke boeren in Zimbabwe treft. Dat kan een van de redenen zijn waarom staatssecretaris Pahad zondag pleitte voor maatregelen ,,die ons helpen in deze moeilijke tijden om de situatie te stabiliseren''. Welke maatregelen hij daarmee bedoelde, zei hij niet.