Enron `dodelijk' voor imago accountant

Het vak accountant wordt nooit meer wat het geweest is. Daar heeft het Amerikaanse schandaal rondom Enron voor gezorgd. In Nederland luidt het oordeel: ,,De affaire is dodelijk voor ons vak.''

Is het de papiervernietiger die daar door de telefoon op de achtergrond ratelt? Voorzitter Jan den Hartog van accountantskantoor Ernst & Young kan er om lachen. ,,Nee, het is de koffiekar'', stelt hij gerust.

Den Hartog heeft een steen geworpen in de woelige vijver die accountancy heet. Aanleiding is het schandaal rondom de Amerikaanse energiehandelaar Enron, waar Andersen de boeken controleert. Vandaag zegt Den Hartog in Het Financieele Dagblad dat een goedkeurende accountantsverklaring niet openbaar moet worden bij bedrijven die in problemen verkeren. ,,De publieke functie die wij vervullen kunnen we in de praktijk eigenlijk niet waarmaken. Of de cijfers bij een bedrijf kloppen, kunnen we slechts met relatieve zekerheid aangeven.'' Het steekt Den Hartog dat het `grote publiek' daarvan onkundig is. Daarom, zo zegt hij zelf, heeft hij maar eens een ,,boude uitspraak gedaan''. ,,Ik wil een discussie in de beroepsgroep aanzwengelen. Wij moeten aan het publiek, via campagnes bijvoorbeeld, duidelijk maken dat de accountant geen absolute garanties verstrekt.''

Het beeld dat de controlerend accountant achter de feiten aanholt, wordt bevestigd door Hans Blokdijk, voormalig hoogleraar accountancy aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Ondanks alle door computers gestuurde controletechnieken, blijft het volledige zicht op geldstromen binnen een bedrijf beperkt. ,,Om alles te controleren bij een groot bedrijf zou je in Nederland een nieuwe dienstplicht moeten instellen. Elke jongeman moet gedurende twee jaar alle bonnetjes afvinken. Dat is de enige manier, maar maatschappelijk onmogelijk.''

De accountants liggen sinds de val van Enron weer onder vuur, en dat is niet voor het eerst. Elke groot accountantskantoor heeft inmiddels een paar littekens. Bij KPMG kunnen ze de naam Lernout & Hauspie niet meer horen: het Belgische softwarebedrijf gebruikte zijn fantasie bij het vermelden van grote klanten in Azië. De rechtszaken daarover van gedupeerde beleggers duren nog voort.

Ook Ernst & Young heeft een lelijke kras opgelopen. De onderneming controleerde de boeken van softwarebedrijf Baan. Maar Ernst & Young stapte op omdat het niet langer akkoord kon gaan met het boekhoudkundige trapezewerk van de gebroeders Baan. Het vertrek werd in 1998 toegedekt met een verhaal over dreigende belangenverstrengeling. Drie jaar later lopen er nog steeds rechtszaken tegen Baan waarin de gepubliceerde cijfers worden aangevochten.

Opvallend is dat vrijwel zonder uitzondering de accountants hun littekens oplopen bij snelgroeiende bedrijven, zoals die in de technologiesector. Accountants verdedigen zich altijd met de frase: wij leggen het gestolde leven vast. En juist bij bedrijven met supergroei is het gestolde leven – het jaarverslag – al ingehaald door de actualiteit.

Andersen lijkt het patent te hebben op bedrijven die extreem snel (willen) groeien, zoals Enron. In Nederland rekent de accountant snelle jongens als UPC, KPNQwest en Versatel tot zijn klanten. En ook bij het internetbedrijfje Newconomy van Maurice de Hond komen de accountants van Andersen over de vloer. Daar lieten ze vorig jaar tussen de regels door een kritisch geluid horen: in de goedkeurende verklaring vestigt Andersen de aandacht op een deel van de jaarrekening waaruit blijkt dat het voortbestaan `onzeker' is. ,,Uit de uiteenzetting blijkt echter dat een duurzame voortzetting van de bedrijfsuitoefening niet onmogelijk is'', klinkt het cryptisch.

Bij Enron ontbrak de kritische noot bij de goedkeurende verklaring. De dreigende claims zette zoveel druk op de accountant dat zelf achter de papiervernietiger werd plaatsgenomen.

De oud-hoogleraar Blokdijk vindt het vernietigen van dossierstukken buitengewoon ernstig. Volgens hem wordt hiermee het vertrouwen in de accountant ernstig geschaad. ,,Het publiek denkt nu: Andersen, dat is toch een rare club.''

Maar de schuld beperkt zich niet tot Andersen. Is niet de hele beroepgroep verantwoordelijk? Twee jaar geleden al woedde in Amerika een felle discussie over de scheiding tussen controle en advies. En het toenemende – commerciële – belang van de adviestaken dreigt de controlerende taak onder te sneeuwen. Welke accountant zal immers moeilijk doen bij een klant die voor miljoenen aan organisatie-adviezen koopt bij hetzelfde kantoor? Bij Enron verdiende Andersen vorig jaar van de 52 miljoen dollar aan controle- en adviesdiensten meer dan de helft uit advieswerk.

Maar de discussie in de VS liep dood: de toenmalige voorzitter van de beurstoezichthouder (Securities and Exchange Committee) Arthur Levitt heeft een scheiding proberen aan te brengen, maar dat is verhinderd door een stevige lobby van de accountants.

,,Het positieve van deze zaak is dat die discussie weer oplaait'', stelt Blokdijk. Ook de beroepsgroep lijkt dat inmiddels in te zien. Gisteren, op de Nieuwjaarsborrel van het Nivra (de beroepsorganisatie van registeraccountants), was het oordeel glashelder. Blokdijk: ,,Aan de borreltafel kwamen we tot de conclusie dat de Enron-zaak dodelijk is voor het accountantsvak''.