Een kostbaar traject

Er zit handel in WAO'ers. Honderden private reïntegratiebedrijven vechten om hen aan werk te mogen helpen. De geldpotten van de overheid zijn verlokkelijk, maar de reïntegratie wil nog niet echt vlotten. `Een pover resultaat voor het geld en de inspanning.'

Een eenjarige cursus webdesign op HBO-niveau, mét certificaat én baangarantie. Dat was de belofte, in november 2000, van reïntegratiebedrijf Kliq aan Frits Hoogesteger (39). De voormalig rechtenstudent zit sinds tien jaar in de bijstand. Hij had graag een goedkopere opleiding willen volgen aan het goed aangeschreven Grafisch Lyceum, voor 20.000 gulden. Maar omdat daar geen baan werd gegarandeerd, wilde Kliq er niet voor betalen. Kliq deed al zaken met scholingsinstituut Serin.

Inmiddels is Hoogesteger meer dan een jaar verder. Hij volgde de cursus via Serin maar heeft nog geen baan. De beloofde stageplaats is hem niet aangeboden. Hij zit nog steeds in de bijstand. Met vijf medecursisten begint Hoogesteger een rechtszaak tegen Kliq wegens wanprestatie. Ze eisen dat Kliq ofwel de belofte nakomt, of een schadevergoeding uitkeert.

De ICT-markt is ingestort, verdedigt R. Hoetmer van Serin de mislukking. Maar Hoogesteger wijt die aan het gebrek aan niveau van de opleiding. ,,Ik heb op deze cursus niks geleerd'', zegt hij. ,,We zijn een jaar kwijtgeraakt en eerder achteruit gegaan dan vooruit gekomen.'' Een medecursiste met een WAO-uitkering, die niet met haar naam in de krant wil uit angst haar kans op een baan te verspelen, bevestigt dat. ,,De docenten hadden geen verstand van wat ze doceerden'', vertelt ze. ,,We moesten hen vaak uitleggen hoe het zat.''

De prijs van de gekozen opleiding tot webdesigner bedraagt 23.000 gulden. Maar per saldo ontving opleidingsinstituut Serin minder – 15.500 gulden per niet geplaatste kandidaat – omdat het geen baan had gevonden voor die kandidaten.

Er zit handel in uitkeringsgerechtigden. Voor het komende jaar kunnen marktpartijen – reïntegratiebedrijven, werkgevers – 1,2 miljard euro aan subsidies en reïntegratiegelden in de wacht slepen. Met de krapte op de arbeidsmarkt, het aantal WAO'ers dat het miljoen nadert en de kritiek uit Brussel over het grote aantal mensen dat in Nederland aan de kant staat, wil de regering zo snel en zo veel mogelijk mensen aan het werk helpen. Die taak is sinds vorig jaar voorbehouden aan private partijen, in de veronderstelling dat het daarmee efficiënter zou verlopen.

In 2001 werden er, voor het eerst via een openbare aanbesteding, 66.000 WAO'ers en WW'ers `geveild' aan reïntegratiebedrijven. Dat leverde de bedrijven gemiddeld 7.000 gulden per uitkeringsgerechtigde op.

Betrouwbare cijfers over de voortgang van de reïntegratie zijn er nog niet. In 2000 was er weliswaar nog geen openbare aanbesteding, maar toen meldden de uitvoeringsinstellingen, zoals GAK en Cadans, toch 50.000 WAO'ers en WW'ers aan bij reïntegratiebedrijven. Die plaatsten in datzelfde jaar 12.363 uitkeringsgerechtigden bij een bedrijf. De rest was halverwege uitgevallen, nog in scholing of in afwachting van bemiddeling.

In de eerste helft van 2001 werden 33.048 uitkeringsgerechtigden geveild aan reïntegratiebedrijven. In die periode plaatsten die er relatief minder dan in 2001: 6.895. Een deel van hen was al het jaar daarvoor door het reïntegratiebedrijf `in behandeling genomen', zodat het moeilijk is de succesvolle plaatsingen rechtstreeks te koppelen aan de aanmeldingen. Een plaatsing is geslaagd als een WAO'er of WW'er een contract van meer dan zes maanden krijgt en die periode ook echt aan de slag is.

Dit jaar zullen 56.000 uitkeringsgerechtigden worden geveild. Van hen moet 35 procent aan het werk geholpen worden, stelt het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV). Als er, optimistisch geschat, 20.000 WAO'ers of WW'ers aan een baan geholpen worden, voor in totaal 1,2 miljard euro aan subsidies, kost dat de gemeenschap 60.000 euro per gereïntegreerde WAO'er.

,,Je kunt wel stellen'', zegt F. Buurmeijer, die tot 1 januari dit jaar voorzitter was van het voormalige Landelijk Instituut voor Sociale Verzekeringen (LISV, nu opgegaan in het UWV), ,,dat dit een pover resultaat is voor de inspanning en het geld dat ermee gemoeid is. Het gaat nog steeds niet goed met de reïntegratie. Klaarblijkelijk is het weerbarstig om WAO'ers en WW'ers geplaatst te krijgen op de arbeidsmarkt.''

Ligt dat aan de uitkeringsgerechtigden of aan de kwaliteit van de 650 reïntegratiebedrijven? Iedereen mag zich reïntegratiebedrijf noemen en bieden op `kavels' WAO'ers en WW'ers. De nieuwe aanbestedingsronde, voor 2002, is op dit moment in volle gang. Brancheorganisatie BOREA, waarbij 62 van de bedrijven zijn aangesloten, werkt aan kwaliteitscriteria waaraan leden in de toekomst moeten voldoen, vertelt voorzitter E. Vogelaar. Niet alleen het percentage plaatsingen, maar ook bijvoorbeeld de duur van een traject, de tevredenheid van de cliënten en de kwaliteit van de consulenten worden daarin betrokken. Vogelaar: ,,We willen niet dat bedrijven alleen dumpcontracten afsluiten om zoveel mogelijk cliënten binnen te halen. Maar er is tijd nodig. De reïntegratiebranche is nog in ontwikkeling.''

Uit twee evaluaties in opdracht van het Lisv, door TNO Arbeid en door KPMG Bea, blijkt dat de reïntegratiebedrijven bij de veiling geselecteerd zijn op prijs en nauwelijks op kwaliteit. ,,Zo kon het gebeuren dat een bedrijf dat als enige kennis van de sector en ervaring met de doelgroep aanvoert, helemaal onderaan de ranglijst eindigde'', staat in het KPMG-rapport.

,,Er schort nog wel wat aan de kwaliteit van de reïntegratiebedrijven'', zegt ook beleidsmedewerkster J. Komduur van het Breed Platform Werk en Verzekerden, dat in opdracht van de overheid in kaart brengt hoe reïntegratie in de praktijk verloopt. Komduur verzamelde reacties van uitkeringsgerechtigden. In een rapport dat binnenkort verschijnt, concludeert ze dat de cliënt niet centraal staat en dat hij te weinig informatie krijgt, de begeleiding niet op maat is en de kwaliteit van de reïntegratiebureaus onvoldoende is gewaarborgd.

Ze noemt het voorbeeld van een 43-jarige slechtziende elektrotechnicus. Hij wilde zelf graag weer aan de slag en daarvoor een opleiding volgen, maar het reïntegratiebureau vond dat niet nodig. De man kreeg een lijst met installatiebureaus die hij moest aanschrijven. Toen dat niets opleverde, kreeg hij de opdracht om iedere week zeven bedrijven op het industrieterrein af te gaan. Omdat de man geen auto reed vanwege zijn slechte ogen, moest hij de fiets nemen, vond de reïntegratieconsulente. Dat weigerde hij, waarop de consulente gedreigd zou hebben de Sociale Dienst te waarschuwen. ,,Ik hou mijn hete adem in je nek tot je werk hebt'', zou ze hebben gezegd.

FNV Bondgenoten stelde een zwartboek samen over reïntegratiebedrijven. De vakbond ondervroeg 600 leden op bijeenkomsten in het land en tekende tientallen klachten op over reïntegratiebureaus en opleidingscentra. ,,Weggegooid: bijna honderdtachtigduizend gulden'', heet het hoofdstuk over het bedrijf Computerij Onderwijs, dat inmiddels is overgenomen door het bovengenoemde Serin. ,,Het is goed zakendoen met geld voor werkzoekenden'', luidt een andere kop. En: ,,Reïntegratie is Big Business geworden.'' Het zwartboek staat vol met verhalen van verbitterde WAO'ers die zich onheus bejegend voelen door reïntegratiebedrijven.

,,WAO'ers zijn niet zielig'', zegt woordvoerder E. Bakker van arbeidsbemiddelingsbureau Belgh in Emmen en Winschoten. ,,Wij verwachten dit jaar twee- tot driehonderd WAO'ers aan een baan te helpen.'' Belgh krijgt de WAO'ers aangeleverd van reïntegratiebedrijven en neemt ze een jaar in dienst. Van het reïntegratiebedrijf krijgt hij daarvoor niks betaald, wel van de werkgever aan wie hij ze daarna levert. Hoeveel, dat wil hij niet vertellen.

Een van de bedrijven waar ze naar toe gaan na dat jaar bij Belgh is taxibedrijf Seubers. De 12.000 gulden aan subsidie die per fulltime werkende WAO'er wordt uitgekeerd, gaat naar de opdrachtgever. Bakker loopt niet veel risico, vindt hij. Als de WAO'ers ziek worden, krijgt hij het grootste deel van het loon terugbetaald. En als ze opnieuw in de WAO belanden, hoeft hij geen verhoogde werkgeverspremie te betalen.

Bij de aanbesteding van gehandicapten- en leerlingenvervoer door verschillende Drentse gemeenten kwam taxibedrijf Seubers als goedkoopste uit de bus en kreeg de opdracht. Het bedrijf liet daarmee de grote concurrent Arriva achter zich. Directeur M. Seubers – ,,ik ben een startende ondernemer van 31 jaar'' – nam vijf jaar geleden het bedrijf van zijn vader over met vier taxi's. Nu heeft hij 400 chauffeurs in dienst. Seubers krijgt WAO'ers via Belgh en voorheen rechtstreeks via het GAK, vertelt hij. Hij wil niet zeggen hoeveel WAO'ers hij in dienst heeft, en ontkent dat hij op die manier de kosten drukt van zijn taxidiensten, al is de subsidie ,,mooi meegenomen''.

Het bedrijf kreeg in de regionale pers veel negatieve publiciteit omdat het niet op tijd reed. Uitzendbureau Randstad zegde de samenwerking met Seubers op omdat uitzendkrachten ontevreden waren en er problemen waren met de betaling. Ook bij de vakbond staat het bedrijf slecht aangeschreven. Vakbondsbestuurder E. van Eijbergen van FNV Bondgenoten vertelt dat hij meermalen bij het bedrijf is langsgegaan om de directeur er op te wijzen dat hij CAO-afspraken over salariëring en roosters niet nakwam.

Seubers heeft geen goed woord over voor de vakbond. Hij houdt zich ,,in principe'' aan de CAO, zegt hij. WAO'ers vindt hij goede arbeidskrachten, en dat is ,,niet alleen door de prijs''. Seubers: ,,Ze zijn zeer gemotiveerd. Bij ons krijgt iedereen een kans.''