Duizelingwekkende val

`The energetic messiah', noemde The Economist hem in juni 2000. Kenneth Lay had toen nog het zenith van corporate America niet bereikt. Duizelingwekkend hoog zou hij stijgen. Schatrijk was hij, vertrouweling van de familie Bush. Zijn Enron, de grootste energiehandelaar ter wereld, was door het blad Fortune al zes jaar achtereen gevierd als de meest innovatieve onderneming van de VS. Hij baande zijn weg naar de top alleen, maar toen hij viel, duizelingwekkend diep, sleurde hij een hoop mensen in zijn val mee – met al hun pensioenen, spaargeld en beleggingen. Van zijn status als half genie voor zijn bedrijf, half vader voor zijn personeel was geen spaan meer heel.

Als zoon van een baptistenpredikant in een stadje in Missouri begon hij zijn carrière met het verven van huizen om in zijn onderhoud te voorzien. Toen hij in 1974 vice-president werd bij Florida Gas, was hij in de economie gepromoveerd, had hij drie jaar bij Exxon als econoom gewerkt, op het Pentagon gezeten waar hij als marineofficier slimme rekenmethoden bedacht en als federaal ambtenaar toezicht op de aardgasindustrie gehouden. Bij Florida Gas bereikte hij snel de top.

In 1981 kwam hij naar Texas. ,,Hij was een superleider, een buitengewoon slimme man, die over de horizon kon kijken waar anderen niet verder kwamen dan een meter'', zei een voormalige vice-president van Florida Gas. Zijn managementstijl was zich met talent omringen en dat bij de besluitvorming betrekken. Drie jaar later, in 1984, was hij de topman van Houston Natural Gas Corp., een grote regionale exploitant van een gaspijpleiding, dat hij vervolgens fuseerde met een branchegenoot. Hij noemde het nieuwe bedrijf Enron.

De gasmarkt was nog gereguleerd. Maar toen hij met succes in Washington had bepleit dat bedrijven als de zijne voortaan `de beste deals' tussen gasproducenten en gasdistributeurs mochten sluiten, legde Lay de basis voor zijn succes.

De nieuw verworven flexibiliteit bracht de dreiging van chaos, omdat de gasprijzen heftig begonnen te schommelen. Dat was het ogenblik waarop Lay werkelijk aan zijn nieuwe bestaan begon. Hij hielp zijn klanten door ze termijncontracten aan te bieden waarmee ze hun prijsrisico konden afdekken. Gaandeweg breidde Enron zijn activiteiten uit tot andere markten, van elektriciteit, staal, houtpulp, glasvezelkabel, tv-reclametijd, verzekeringen en papier tot aan breedbandtoegang op internet toe. Honderden markten, wordt er gezegd. Enron werd de grootste energiehandelaar ter wereld, en toonaangevend handelaar op al die andere markten. ,,Er is een goede kans dat wij de grootste onderneming ter wereld worden'', zei vorig jaar de door Lay aangetrokken opvolger, Jeffrey Skilling, die nog datzelfde jaar even snel verdween als die gekomen was.

Lay nam de leiding weer over, maar moest al snel bekennen dat het door hem (en Skilling) gespannen, fenomenaal ingewikkelde web grote gaten vertoonde die met boekhoudkundige trucs waren gedicht.

,,Hij is absoluut de meest energieke persoon die ik ooit ontmoet heb'', zei een makelaarster die Lay (59) nog kent van Florida. Nu is de `energetic messiah' gevloerd en ligt alles aan flarden. Niet het minst Enrons motto: `Respect. Integrity. Communications. Excellence'. Een ontslagen werkneemster: ,,We dachten dat het daar bij Enron om ging. We ontdekten dat er niks was.''