Dubbeltalent Brakman schildert zijn romans

Voor de ouders van schrijver Willem Brakman (1922) waren schilderijen te duur. Brakmans vader bedacht een slimme oplossing: hij schilderde werken uit de Haagse School na en deed dat zo goed, dat hij er alle lof voor kreeg. In enkele boeken van Brakman komt dit motief voor, zoals in de autobiografie Een wak in het kroos en in de roman Ansichten uit Amerika.

Als kleine jongen versloeg Brakman in één keer zijn vader door een groot schilderij dat hij ergens in een Haagse winkelstraat zag centimeter voor centimeter in zijn geheugen op te slaan en het na te schilderen. Het zijn twee veelzeggende verhalen, die misschien wel aan het begin staan van Brakmans schrijverschap. Want zijn oeuvre is doortrokken van beelden, schitterende beschrijvingen en weergaloze evocaties. In een interview heeft Brakman eens gezegd dat zijn romans altijd met een `beeld' beginnen. In de jaren vijftig sloot hij zich aan bij een groep schilders die later als de Cuijkse school bekendheid verwierf.

Brakmans dubbeltalent komt mooi aan de orde op een tentoonstelling in het Rijksmuseum Twenthe in Enschede. In 1998 vatte Brakman het plan op om al zijn boektitels van een schilderij of tekening te voorzien, die de essentie uitdrukt. Zo krijgt het woord een bijpassend beeld, zo wordt de roman of het verhaal een schilderij.

Het zijn geen illustraties die Brakman maakt, evenmin anekdotische uitbeeldingen maar schilderijen die een grote mate van expressie bezitten. Over de expressieve kracht van het schilderen schrijft Brakman in de catalogus: ,,Vorm, inhoud, vlakverdeling, spanning tussen lijn en kleur, de bewegende scheppende hand die duidelijk speurbaar was en het kunstwerk deed meevoltrekken.'' Spanning en een trefzekere, kleurrijke vlakverdeling bezit het schilderwerk van Brakman zeker. Hij werkt met vetkrijt, wat een ruwe, ongestileerde oppervlakte creëert. Het eerste schilderij dat de inspiratiebron weergeeft voor zijn debuut Een winterreis is schitterend van atmosfeer. Als locatie koos hij `het dorp der dorpen', een vakantiedorp waar Brakman in zijn jeugd verbleef. Op een besneeuwd plein staat een meisje met rode trui en lange groene rok. Sneeuw dwarrelt langs blauwe boomstammen en gele huizen. Het meisje wacht op niemand anders dan de schrijver. Zij is zijn jeugdliefde. Het werk heeft de stijl van de Duitse expressionisten wegens het fel contrasterende kleurgebruik.

Een van Brakmans raadselachtigste titels is Het doodgezegde park naar een titel van de Duitse dichter Stephan George. Zoals de roman overvloeit van sfeerbeschrijving, zo is ook de tekening zuiver atmosferisch. In bijna abstracte vlakken in zachtgroene, gele en grijze tinten bouwt Brakman een beeld op van mensen die in een ijle wereld lijken te zweven. De romans Come-back en Weekend in Oostende krijgen een kubistisch-expressionistische uitvoering. Huizen, mensen, een zeilschip en de zee zelf zijn krachtige elementen in blauw, knalrood, paars. Brakman geeft uitleg in een begeleidende tekst: ,,Wie aan de kust is geboren en het woord `weekend' uitspreekt, heeft alle ingrediënten tegelijk in handen: zee, zon, zand, boot, golven, parasol, vis etc. Het is de sfeer van toen!' De roman De biograaf speelt zich af in de schittering van de toneelwereld. Brakman tekende een oud acteur, grijs aan de slapen, die boven het voetlicht lijkt te zweven. De achtergrond is dat speciale rood dat je `toneelrood' zou kunnen noemen: fluwelig, gloeiend, een vleug van paars erin als het toneelgordijn in een oude schouwburg. Brakman schilderde bij zijn zwierige novelle De reis van de douanier naar Bentheim een zwarte gestalte in een wereld van geel, lila, groen.

De weergave van Het zwart uit de mond van Madame Bovary is grimmiger. Emma Bovary heeft zojuist arsenicum ingenomen en spuugt een golf zwart uit. Zij ligt op haar sterfbed, strak en wit als een pop. Om haar heen de mannen en de pastoor, allen van een verstikkende burgerlijkheid. Op de achtergrond een fraai gestileerd Normandisch kerkje. Het meest dynamische schilderij hoort bij De sloop der dingen. Een groep mensen vaart op een schip dat door een vloedgolf schuin de hoogte in wordt getild. Er staan dames op met parasols, een roerganger, een matroos die met een rood vlaggetje zwaait. Het lijkt wel een narrenschip, een schip van feestvierders temidden van het tumult van de zee. Het drukt precies de opstandige heftigheid uit waarmee dit boek is geschreven.

Schilderijen en romans, beeld en taal. Bij Brakman zijn die twee sterk op elkaar betrokken. Het mooie van deze tentoonstelling is dat ze aantoont dat Willem Brakman zijn boeken als het ware eerst `ziet'. Of, zoals hij eens in een interview zei: ,,Het is een samenstel van toevalligheden en bijzonderheden.'' Omdat Brakman dit eerst geziene beeld trouw blijft, vertonen zowel zijn boeken als schilderwerk aldoor weer een krachtige eenheid.

Tentoonstelling: Willem Brakman tussen woord en beeld. Schilderijen en tekeningen. Rijksmuseum Twenthe, Lasondersingel, Enschede. T/m 17/2. Dinsdag t/m zondag 11-17.00. Inl.: 053-435 86 75. Catalogus: Willem Brakman. Letter in kleur. Uitg. De Prom. Prijs: E 18,50