Alle gevangenen hebben rechten, ook Amerikaanse

De Amerikaanse behandeling van gevangenen uit Afghanistan verontrust Amnesty International. Er zijn inderdaad vraagtekens bij te plaatsen.

Amnesty International maakt zich zorgen over de behandeling van gevangenen die de Verenigde Staten in Afghanistan hebben gemaakt. Het is vooral verontrust door berichten dat gevangenen op transport naar de Amerikaanse basis Guantánamo Bay op Cuba tijdens de 20 uur durende vlucht zouden zijn gedrogeerd, geboeid en voorzien van hoofdkappen.

De organisatie dringt bij de Amerikaanse minister van Defensie Donald Rumsfeld aan op ,,respect voor internationale maatstaven''. Daarbij valt in de eerste plaats te denken aan het verbod van ,,een wrede, onmenselijke of vernederende behandeling'' dat na de Tweede Wereldoorlog in verschillende documenten is neergelegd. De Amerikaanse grondwet kent trouwens al ruim 200 jaar een vergelijkbare bepaling.

Het gebruik van hoofdkappen (hooding) tijdens verhoren was in de jaren zeventig onderdeel van een beruchte tactiek van de Britten in Noord-Ierland. Deze werd als ,,onmenselijk en vernederend'' gekwalificeerd door het Europese Hof voor de mensenrechten in Straatsburg. Het hof weigerde echter de Britse praktijk gelijk te stellen met regelrechte marteling. Dat was van belang aangezien het verbod van marteling absoluut is. Het kan niet met een beroep op noodtoestand opzij worden gezet, zoals bijvoorbeeld wel het geval is met andere grondrechten die betrekking hebben op vrijheidsbeneming of de privacy.

De Britten hadden de praktijk inmiddels wel beëindigd. De Noord-Ierse zaak liet volgens het Europese hof zien dat van ,,staten die worstelen met een publieke noodtoestand die het bestaan van de natie bedreigt'', niet kan worden gevergd dat ,,zij alles tegelijk volbrengen''.

Amnesty herinnert de VS aan uitspraken van het comité dat waakt over het internationale verdrag tegen martelingen uit 1984. Dit orgaan heeft het standaard blinddoeken van verdachten gedurende verhoor in Turkije en Israël veroordeeld. Oordelen over systematische verhoormethoden zeggen overigens nog niet alles over het incidenteel transporteren van gevangenen.

Ook zonder het verbod van foltering erbij te halen zijn er vraagtekens te plaatsen bij de berichten over de Amerikaanse gevangenentransporten. Zo zeggen VN-beginselen over medische ethiek dat sedativa alleen om zuiver medische redenen mogen worden gebruikt bij gedetineerden. De huisvesting op Guantánamo Bay, waar sprake is van een soort kooien, moet voldoen aan minimumregels over de behandeling van gevangenen.

Krijgsgevangenen die van (oorlogs)misdaden worden beschuldigd hebben recht op behandeling op gelijke voet met militairen uit het eigen kamp. Rumsfeld zegt dat het hier helemaal niet om krijgsgevangenen gaat, maar om ,,onwettige combattanten''. Ze vallen volgens hem niet onder de Rode Kruis-verdragen over oorlogsrecht van na de Tweede Wereldoorlog, de zogeheten Geneefse Conventies. Amerika gunt hun niet de ,,verheven status'' van krijgsgevangene, zoals een Amerikaanse functionaris gisteren op de Britse televisie zei. De Rode-Kruisverdragen zeggen echter wel dat iedere gevangene bij een internationaal gewapend conflict er recht op heeft dat zijn status wordt vastgesteld door een ,,bevoegd tribunaal'' (niet een minister). Tot dat moment gaan de verdragen ook voor `onwettige strijders' uit van ,,equivalente bescherming''.

Als de Afghaanse gevangenen inderdaad buiten de speciale regels van het humanitaire oorlogsrecht vallen, moet hun behandeling in elk geval worden afgemeten naar de internationaal erkende minimumrechten van elk mens. Het is het een of het ander.