Fraudegevoelige aanbestedingen

Dit weekeinde kwam een tweede geval van mogelijke bouwfraude met een tunnel aan het licht. Een parallel met de eerdere zaak, met de Schipholtunel, is dat ook hier openbare aanbesteding uitbleef.

Het nieuwe geval van mogelijke bouwfraude, het schrijven van `extra facturen' voor een bustunnel in Noord-Holland, vertoont opvallende gelijkenis met de zaak die de afgelopen maanden zoveel beroering bracht: de aanleg van de Schipholspoortunnel. De Volkskrant meldde zaterdag dat medio jaren '90 valse rekeningen voor de bustunnel in rekening zijn gebracht door de Kombinatie Schiphol Spoortunnel (KSS), een samenwerking van een dochter van Hollandsche Beton Groep (HBG) en Strukton, onderdeel van NS.

Het gaat om een tunnel onder de A4, een onderdeel van de busbaan `Zuidtangent', die Haarlem met Amsterdam Zuid-Oost verbindt. De tunnel is gebouwd voor 28 miljoen euro (62 miljoen gulden). De volledige busbaan werd geraamd op 135 miljoen euro (300 miljoen gulden) en viel iets hoger uit, aldus een woordvoerder van Verkeer en Waterstaat. De baan is afgelopen weekeinde in gebruik genomen.

KSS liep eerder tegen de lamp bij de Schipholtunnel. Dat was een veel groter project, dat circa 225 miljoen euro (500 miljoen gulden) kostte, en waarbij voor 13,5 miljoen euro (30 miljoen gulden) valse facturen werden geschreven. In een schaduwboekhouding die KSS bijhield, in 1998 naar buiten gebracht door een medewerker van het bedrijf, blijkt een – niet eerder opgemerkte – verwijzing te staan naar de bustunnel. Onder het kopje `o.v. tunnel' is een `extra faktuur' van 225.000 euro (500.000 gulden) genoemd. De geloofwaardigheid van de schaduwboekhouding is groot: KPMG Forensic Accounting heeft in een onderzoek naar de valse facturen bij de Schipholspoortunnel de juistheid ervan bevestigd.

Dat beide tunnels door KSS zijn gebouwd, heeft een opvallende oorzaak. Zowel bij de spoortunnel (waaraan in 1989 werd begonnen) als de bustunnel (start 1994) was er haast. Als niet terstond met de aanleg werd begonnen, belette dat de geplande uitbreiding van Schiphol. Daarom, bevestigt Verkeer en Waterstaat, is bij beide projecten op een laat moment gekozen voor een ondershandse aanbesteding. Ongebruikelijk, en naar EU-maatstaven dubieus. Alleen met een list wist men de Europese regels te ontlopen.

De Schipholspoortunnel werd eind 1989 aanbesteed, enkele dagen voordat de Europese verplichting van openbare aanbesteding van kracht werd. Zo werd NS, de opdrachtgever, in de gelegenheid gesteld het project (en dus de winst) voor de helft in eigen huis te houden. Strukton, 50 procent van KSS, is immers een volle dochter van het spoorbedrijf.

Bij de bustunnel werd het Europese voorschrift ontlopen door het project in drie delen te knippen. Zo kwam het eerste deel net onder de 4,5 miljoen euro (10 miljoen gulden) uit, bij welke marge een openbare aanbesteding verplicht is. ,,Omdat KSS toch al in die buurt werkzaam was, lag het voor de hand die combinatie te vragen'', aldus een woordvoerder van Verkeer en Waterstaat.

En zo werd het KSS wel héél gemakkelijk gemaakt. Omdát men de Schipholtunnel bouwde (waarop dankzij de onderhandse aanbesteding uitzonderlijk veel winst werd gemaakt: 18,9 procent), kreeg men ook het volgende lucratieve project. Want dat de twee vervolgopdrachten voor de bustunnel – die wel openbaar zijn aanbesteed – door KSS werden uitgevoerd is geen verrassing. Wie al aan het bouwen is, heeft een niet te evenaren voorsprong bij het dingen naar een vervolgopdracht.

Voor Strukton én HBG kan het nieuwe geval uiterst pijnlijk uitpakken. De zaak wordt onderzocht door de te vormen parlementaire enquêtecommissie. Hoewel het fraudebedrag vele malen lager is, ligt een schikking na de commotie in de Kamer over de Schipholtunnel niet voor de hand. Bovendien heeft het kabinet gewapperd met een zwarte lijst: wie fraudeert, mag niet meer voor de overheid bouwen. Als de feiten worden bewezen, roken de twee bedrijven kortom een zware pijp.

Ironie bij dit alles is dat de opschudding over bouwfraude ontstond toen een klokkenluider vorig jaar november vertelde hoe openbare aanbestedingen door bouwbedrijven worden omzeild. Dat wordt nu onderzocht door het openbaar ministerie en de Nederlandse Mededingingsautoriteit. Maar in de twee concrete gevallen die nu bekend zijn geworden, is de ellende vooral veroorzaakt doordat de overheid onderhandse aanbesteding toestond.